z książki A. Nowickiego „1000 lat zatargów z papieżami”

 

ROZDZIAŁ VI

DZIEJE INKWIZYCJI W POLSCE

 

Inkwizytorami z urzędu byli i są do dziś dnia biskupi (1). Posiadając uprawnienia inkwizytorskie poszczególni bisku­pi tropili, sądzili i palili na stosach „heretyków", czyli prze­ciwników wszechwładzy politycznej duchowieństwa katolic­kiego. Między innymi około rok-u 1315 biskup wrocławski Henryk z Wierzbna spalił w Świdnicy około 50 heretyków wraz z żonami i dziećmi (2). W roku 1349 biskup wrocław­ski Przecław z Pogorzeli spowodował spalenie na stosie przywódcy chłopskiej „herezji" biczowników (3), w roku 1439 biskup poznański Andrzej z Bnina Opaliński spalił na stosie pięciu księży husyckich (4), w roku 1539 z wyroku biskupiego została spalona socynianka Katarzyna Weyglowa-Zalaszowska (5). Zachowało się wiele dokumentów

1) Ksiądz Szcześniak, „Słownik apologetyczny wiary katolickiej". Warszawa 1894, tom II, str. 51.

2) Kazimierz Dobrowolski, „Pierwsze sekty religijne "w Polsce", w trzecim roczni.ku „Reformacji w Polsce" (1924), str. 178; Tadeusz Silnicki, „Dzieje i ustrój kościoła na Śląsku", Kraków 1939. str. 379

3) Dobrowolski, j. w., str. 172.

4) Długosz, księga XII, pod rokiem 1439.

5) Hr. Krasiński, „Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce". Warszawa, 1904, tom I, str. 88.

 

 

i wyroków, świadczących o żywej działalności inkwizytor­skiej biskupów polakich z kardynałem Zbigniewem Oleś­nickim na czele (1). Biskupi, jako pełnoprawni inkwizytorzy herezji z urzędu, posiadali prawo mianowania dowolnej ilo­ści inkwizytorów, zależnie od potrzeby. Na przykład wspomniany już biskup wrocławski Henryk z Wierzbna mianował około roku 1314 trzech inkwizytorów: Arnolda, Gostka i Pawła z Bantsch (2).

Poza biskupami inkwizytorami z urzędu byli i są - na mocy bulli papieża Jana XXII z roku 1328 — wszyscy kolejni prowincjałowie zakonu dominikanów (3) posia­dając — na równi z biskupami — prawo mianowania do­wolnej ilości inkwizytorów. Z prawa tego oczywiście czę­sto korzystali. Między innymi w roku 1454 prowincjał za­konu dominikanów Jakub z Bydgoszczy mianował Jakuba z Dzierżoniowa inkwizytorem na diecezję gnieźnieńską, poznańską, włocławską i płocką (4).

Prócz inkwizytorów z urzędu (biskupów i prowincjałów zakonu dominikańskiego) oraz inkwizytorów, których oni mianowali, działali na terenie Polski inkwizytorzy bezpo­średnio mianowani przez papieży. Między innymi dnia 17 kwietnia 1257 roku papież Aleksander IV mianował inkwizytorami na diecezje polskie graniczące z Czechami franciszkanów: Bartłomieja z Brna i Lamberta, Niemca

1) Na przykład opublikowany w ,,Cod. epistolaris saeculi XV”, Kraków 1851, tom II, dokument 176 — wyrok Oleśnickiego na heretyka Henryka z Brzegu.

2) Kodeks Śląski (,,Scriptores Rerum Silesiacarum”), tom V, Wro­cław 1862, dokument 89, sbr. 73.

3) Ałiraliam Bzowski (Bzovius), „Propago D. Hyacynthi thaumaturgi poloni seu de rebus praeclare gestis in Provincia Poloniae Ordinis Praedicatorum commentarius”, Wenecja 1606, rozdz. 8, str. 61.

4) Ksiądz Ignacy Grabowski, „Postępowanie inkwizycyjne przeciw heretykom w średniowieczu", odbitka z ,,Głosu Kapłańskiego”, Warszawa 1937, str. 20.

 

z Pragi (1); dnia l maja 1318 roku papież Jan XXII miano­wał jednocześnie czterech inkwizytorów na diecezje kra­kowską i wrocławską: franciszkanów Hartmanna z Pilzna i Mikołaja Hospodyńca oraz dominikanów: Peregryna i Koldę z Opola (2), a na początku 1326 roku jeszcze sześciu inkwizytorów (3); w roku 1427 papież Marcin V mianował przeora Jana z Krakowa inkwizytorem generalnym na Polskę (4), a w roku 1429 Jana Braseatorisa-Piwowarczyka inkwizytorem wrocławskim (5); dnia 25 lipca 1550 roku papież Juliusz III mianował Stanisława Hozjusza inkwizy­torem na Pomezanię (6). Zresztą rodzaj nominacji na inkwi­zytora był rzeczą mało istotną, ponieważ każdy inkwizy­tor — bez względu na to, czy mianował go sam papież, czy biskup, czy prowincjał zakonu — był zawsze przedstawicielem papieża, co z naciskiem podkreśla także ksiądz Grabowski:  „Inkwizytor, chociaż mianowany przez zwierz­chnika zakonnego, był delegatem papieża, a nie zakonu... Trybunał inkwizycyjny był sądem delegowanym Stolicy Apostolskiej” (7).

Poza wspomnianymi już inkwizytorami-biskupami okrucieństwem inkwizytorskim wsławili się szczególnie na­stępujący inkwizytorzy:

Dominikanin Jan Polak, który około roku 1305 uwięził, ściął i spalił wielu heretyków (8).

1) Kodeks Śląski, tom VII, Wrocław 1880, dokument 97, str. 66.

2) Theiner, ,,Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae... ex tabulariis vaticanis”, Rzym 1860, tom I, dokument 220, str. 187.

3) Vincentius Maria. Fontana, „Monumenta Dominicana", Rzym 1675, cyt. wg przypisu księdza Sadoka Barącza w „Rysie dziejów Zako­nu Kaznodziejskiego w Polsce”, Lwów 1861.

4) Fontana, str. 320.

5) j. w., str. 323.

6) Theiner, tom II, etr. 568, „Hosii Epistolae”, tom I, dok. 380, str. 393—394.

7) Ksiądz Grabowski, str. 21.

8) Fontana, str. 159.

 

Dominikanin Wacław z Wrocławia, który w latach 1346—1348 spalił wielu heretyków, przeważnie kobiet (1).

Dominikanin Jan Chryzostom, inkwizytor poznański, który około 1348 roku „nawrócił” (zapewne torturami) wielu heretyków, „upartych zaś, osobliwie niewiasty, pu­blicznie spalić rozkazał”(2).

Dominikanin Stanisław z Krakowa, inkwizytor gene­ralny, który w latach 1351—1360, z pomocą koinkwizytorów spalił wielu heretyków (3).

Dominikanin Szczepan Polak, inkwizytor krakowski, który w latach 1383—1421 ,,zwalczał heretyków słowem, piórem, mieczem i ogniem” (4).

Dominikanin Piotr Cantoris, który około roku 1404 „wielu heretyków skazał na śmierć” (5).

Przeor dominikanów krakowskich Jan, inkwizytor ge­neralny, który w latach 1427—1428 „niezliczonych husytów śmiercią ukarał” (6).

Dominikanin Jan Braseatoris-Piwowarczyk, inkwizy­tor wrocławski z nominacji papieża Marcina V, który około roku 1429 „prześladując heretyków, olbrzymią ich ilość, wszelkiego stanu i płci, ukarał publicznie ogniem, mieczem i szubienicą” (7).

Dominikanin Mikołaj Advocati, inkwizytor generalny, który około roku 1447 palił publicznie husytów (8).

Dominikanin Jakub Grzymała, inkwizytor generalny, który w latach 1450—1453 na rynku krakowskim publicz­nie palił husytów (9).

 

1)  Fontana, str. 217.

2)  Fontana, str. 218: ksiądz Barącz, tom I, str. 155.

3)  Fontana, str. 221, 226, 231: ksiądz Barącz tom I, str. 157, 159.

4)  Fontana, str. 278.

5)  Fontana, str. 276; ksiądz Barącz, tonu I, str. 180.

6)  Fontana, str. 320; ksiądz Barącz, tom I, str. 186.

7)  Fontana, str. 323.

8) Fontana, str. 342.

8)  Fontana, str. 348: ksiądz Barącz, tom I, str. 202.

 

Dominikanin Wojciech z Płocka, który w roku 1505 uwięził 20 fossariuszy, szlachtę i mężczyzn zwolnił, a ko­biety z ludu „wszystkie z obnażonymi plecami przez mia­sto prowadzone, rózgami chłostane, nareszcie żywcem spa­lone zostały” (1).

Dominikanin Andrzej, inkwizytor lwowski, który rów­nież palił fossariuszy; dominikanin Mikołaj ze Żnina, in­kwizytor krakowski, który z przeciwnikami prowadził dłu­gie dysputy, a gdy ich nie mógł przekonać, palił ich na stosie (2).

Sporą ilość faktów tego rodzaju zawdzięczamy przede wszystkim zakonnikowi dominikańskiemu, księdzu Sadokowi Barączowi, który „z prawdziwie inkwizytorską przyjemnością” (3) wygrzebywał z Fontany i innych źródeł wiadomości o tym „jak żywcem palono różniących się w prze­konaniach religijnych” (4).

Zresztą ksiądz Barącz wyliczał te fakty nie tylko dla własnej przyjemności, ale dla ukazania światu zasług włas­nego zakonu, aby dowieść, że Polska nie była „gorsza” od Hiszpanii, „ponieważ tak dobrze jak gdzie indziej karano w Polsce heretyków” (5). Historycy klerykalni dzielą się bowiem na dwa obozy. Jeden tendencyjnie przemilcza okru­cieństwa inkwizycji, uważając je za plamę hańbiącą koś­ciół katolicki, drugi obóz natomiast — do którego należy ksiądz Barącz — mniej się lęka oskarżenia o okrucień­stwo niż „o indyferentyzm, czyli obojętność haniebną w rzeczach tyczących się wiary i obyczajów” (6).

 

1) Fontana, str. 404; ksiądz Barącz, tom I, str. 217.

2) Bzowski, str. 70.

3) i 4) Ksiądz Leon Rogalski, artykuł o Inkwizycji w XII tomie „Encyklopedii Powszechnej” (Orgelbranda), Warszawa 1863, str. 584.

5) i 6) Ksiądz Barącz, tom I, str. 189 i 202.

 

Gdyby nie ten drugi obóz, dawno by już wszelkie archi­wa inkwizycji uległy doszczętnemu zniszczeniu i społeczeństwu naszemu wmówiono by, że Polska była krajem jakiejś wyjątkowej w świecie tolerancji religijnej. Ilu było w Polsce inkwizytorów? Bzowski wyliczył 38, ale tylko spośród bardziej zna­nych dominikanów; ksiądz Fabisz wyliczył 43; ksiądz Barącz 55; Teodor Wierzbowski 46. Najpoważniejszym błę­dem tych katalogów jest oparcie się na czysto formalnej podstawie (nominacjach i tytułach), w wyniku czego po­minięci zostali wszyscy inkwizytorzy z urzędu, a wyliczeni zostali jedynie ich mniej ważni pomocnicy, gdy tymcza­sem jedyną podstawą do wciągania do katalogu powinna być żywa działalność inkwizytorska. Uprawnienia inkwi­zytorskie posiadało tyle osób, że przy wzięciu za podstawę uprawnień ,,nie podobna zebrać i wyliczyć wszystkich inkwizytorów” (1).

Ile było w Polsce ofiar inkwizycji?

Kochanowski sądzi, że inkwizytorzy polscy wydali za­ledwie „kilkaset krwawych wyroków” (2), wziął jednak fakty, o których wiemy, za całość faktów, które się zda­rzyły, nie uwzględniając tej okoliczności, że przecież w ciągu kilku stuleci zacierano starannie ślady inkwizycyjnych zbrodni, paląc archiwa trybunałów inkwizycyjnych, po któ­rych pozostały dziś zaledwie okruchy w rodzaju odnalezionego i opublikowanego przez Bolesława Ulanowskiego pro­tokołu badania 11 heretyczek świdnickich przez inkwizy­tora Jana Szwenkinfelda w 1332 roku. (3).

l) Ksiądz Stanisław Chodyński, artykuł o inkwizycji w Polsce w VIII tomie „Encyklopedii Kościelnej", r. 1876, str. 138—149.

2) Jan Karol Kochanowski, artykuł o inkwizycji w Polsce w XXIX-XXX tomie „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej”, Warszawa 1902, etr. 999.

3) Ulanowski, ,,Examen testium super vita et moribus Beguinarum per inquisitorem hereticae pravitatis in Sweydnitz anno 1332 factum w „Scriptores Rerum Polonicarum”,  tom XIII, Kraków 1889. str. 233—255.

 

Pierwsza i jak dotąd jedyna historia inkwizycji — „Historia inquisitionis haereticae pravitatis in orthodoxo Regno Poloniae amplum volumen” — napisana między 1606 a 1637 r. przez dominikanina Stanisława (Abraha­ma) Bzowskiego — pozostała w rękopisie, z którym nie wiadomo co się stało i którego, zdaje się, żaden historyk polski na oczy nie widział (1).

Kogo inkwizytorzy palili na stosach?

Od połowy XIII do końca XIV wieku biczowników, waldensów, begardów, beginki, fraticellów i dulcynistów; w XV wieku przede wszystkim husytów; na początku XVI wieku fossariuszy; w XVI i XVII wieku zwolenników re­formacji; prócz tego osoby oskarżone o ateizm bądź wolnomyślicielstwo i „czarownice”.

Pod względem społecznym głównymi ofiarami inkwi­zycji byli chlopi i proletariat miejski. Niektóre herezje były bowiem po prostu formą społecznego buntu chłop­skiego, na przykład biczownicy (flagellatores), zwani przez kronikarzy „sektą chłopską" (secta rusticorum) (2).

Słaba znajomość marksizmu utrudniła historykowi nie­mieckiemu Troeltschowi właściwe przedstawienie zapowie­dzianych tytułem „teorii społecznych kościołów i grup chrześcijańskich” (3). W języku polskim istnieją jednak po­pularne prace Beera i Kautskiego (4), które zapoznają nas z obliczem społecznym palonych w Polsce heretyków (zwłaszcza boginek, dulcynistów i husytów) znacznie le­piej. niż to czyni „klasyczny” Troeltsch.

 

l) Józef Maksymilian hr. Ossoliński, „Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskie”, Kraków 1819, tom I, str. 44 i 107.

2) Ksiądz Melchior Buliński, „Historia kośicioła polskiego”, Kra­ków 1873, tom I, str. 339.

3) Ernst Troeltsch, „Die Soziallehren der christlichen Kirchen und Gruppen", III wyd. Tubingen 1923.

4) Max Beer „Historia powszechna socjalizmu i walk klasowych”, część druga poświęcona komunistom średniowiecznym; Karol Kautsky, „Poprzednicy „współczesnego socjalizmu”, „Książka i Wiedza", Warszawa 1949, str. 398.

 

Z zachowanych źródeł wynika, że również w Polsce „historia średniowiecznych herezji Jest w gruncie rzeczy historia nieustannych protestów eksploatowanego chłop­stwa, a później także miejskich mas rzemieślniczych” (1) przeciw uciskowi i nienasyconej chciwości papiestwa i jego agentur w Polsce.

Pierwszym pomnikiem prawa cesarskiego, ustanawia­jącym za herezję wyraźnie karę śmierci przez spalenie na stosie, była tak zwana „konstytucja” cesarza Fryderyka II z 1224 roku (2).

Papieże Honoriusz III, Innocenty IV, Aleksander IV, Klemens IV, Bonifacy VIII i inni w dziesiątkach bulli wy­raźnie aprobują konstytucje Fryderyka II przeciw here­tykom, „nadając im tym samym formalnie moc obowiązu­jącą we wszystkich państwach chrześcijańskich” (3). Stwier­dza to także ksiądz Grabowski, pisząc, że „konstytucje ce­sarza Fryderyka II przeciw heretykom stały się kanonem, który przez długi okres stosowali władcy świeccy. Były one umieszczane w statutach królewskich i książęcych, państwowych i miejskich. Wielokrotnie papieże przypominają je władcom świeckim i domagają się ich wykonania i umieszczenia w swoich statutach pod grozą ekskomuniki” (4). Twierdzenie to uzasadnia ksiądz Grabowski bogatą i sumienną dokumentacją.

 

1) Wielka Encyklopedia Radziecka, tom 24 z r. 1932.

2) Patrz doskonały artykuł Karola Koranyi, ,,Konstytucje cesarza Fryderyka II przeciw heretykom i ich recepcja w Polsce” w I tomie „Księgi Pamiątkowej ku czci Władysława Abrahama”, Lwów 1930, str. 4.

3) Koranyi, j.w., str. 8.                                             '*

4) Ksiądz Ignacy Grabowski, ,,Postępowanie inkwizycyjne przeciw heretykom w średniowieczu”, Warszawa 1937, odbitka z ,,Głosu kapłańskiego”

 

Również władcom polskim papieże nakazywali palić he­retyków wskazanych przez inkwizytorów. Szczególnie in­teresujące są listy papieża Marcina V do Jagiełły, w któ­rych papież rozprasza skrupuły moralne króla dowodząc, iż „nie może się nazywać zbrodnią, cokolwiek podjęte jest w obronie wiary katolickiej”  (1), a także w sposób niesły­chanie zręczny wskazuje na wspólność interesów klas pa­nujących i papiestwa w zwalczaniu heretyków ze względu na rewolucyjne idee społeczne herezji husyckiej. Warto przypomnieć to uzasadnienie: „Przeciw tym przeto odstępcom — pisze papież Marcin V do Jagiełły dnia l paź­dziernika 1429 roku — powinna cię jako katolickiego króla zapalić nie tylko obraza religii chrześcijańskiej, ale i wy­wrócenie całego porządku społecznego i zdeptanie władzy królewskiej przez ich gorszącą i zgubną naukę, gdy pomienieni kacerze twierdzą zuchwale... że nie należy kró­lom podlegać, że wszystko powinno być wspólne i wszyscy są między sobą równymi” (2).

Teraz rozumiemy już skwapliwość władzy świeckiej w użyczaniu pomocy „świeckiego ramienia” inkwizytorom. Przecież heretycy „to byli socjaliści i komuniści swego czasu... napadali na zasadę własności” — wyjaśnia za Doellingerem ksiądz Szcześniak w „Słowniku apologetycznym wiary katolickiej” — i „dokładne dosyć pojęcie o znacze­niu inkwizycji w kościele może dać porównanie jej z państwową policją” (3).

Zadaniem inkwizytorów zaś było przekonanie władzy świeckiej, że ta policja kościelna funkcjonuje nie tylko w interesie papiestwa i jego agentur, ale również w inte­resie „państwa”, czyli w interesie panowania szlachty nad chłopami.

 

1) Długosz, księga XI, pod rokiem 1429.

2) ...nec regibus esse parendum... communia omnia et omnes pares esse oportere”, Długosz, księga XI, pod rokiem 1429.

3) Ksiądz Szcześniak, tom II, str. 52 i 54.

 

Oskarżenie większości heretyków, że pragnęli wywrócić istniejący porządek społeczny było oskarżeniem niewątpliwie słusznym. Istotą ówczesnego porządku spo­łecznego była krzywda mas ludowych, a zadaniem ducho­wieństwa było religijne sankcjonowanie tego porządku i wpajanie masom ludowym posłuszeństwa dla panów.

Zadaniem inkwizytorów było wyszukiwanie przywód­ców mas ludowych i kwalifikowanie rewolucyjnych idei społecznych jako herezji. W płomieniach stosów inkwizycyjnych ginęli przede wszystkim bojownicy o sprawiedli­wość społeczną, napiętnowani przez inkwizytorów jako wrogowie religii. Inkwizycja była więc przede wszystkim instytucją antyludową.

W XV wieku zadaniem zleconym inkwizytorom polskim przez papieży było skłócenie Polski z Czechami. Papieże, działając w interesie cesarzy, starali się wbić klin między Polskę a Czechy, aby w ten sposób ułatwić cesarstwu za­garnięcie Czech.

Zadaniom mianowanego przez papieża Marcina V in­kwizytora Jana z Krakowa było, żeby Czesi-husyci „nabrali wstrętu do Polski” (1). Podobny cel miały prowokowane przez inkwizytora Zbigniewa Oleśnickiego tumulty anty-husyckie.

W pewnych okresach historycznych miała więc dzia­łalność inkwizytorów w Polsce wyraźne zadania politycz­ne, sprzeczne z państwowymi interesami Polski.

 

1. Ksiadz Barącz, tom I, str. 186

 

Wreszcie trzeba pamiętać i o tym, że działalność inkwi­zytorów poważnie hamowała rozwój kulturalny naszego narodu. ,,Sam fakt istnienia tego rodzaju grozy i postra­chu na spekulacje (samodzielne myślenie) należał w Pol­sce do rzędu tych ujemnych czynimków dziejowych, które współdziałały z ogółem przyczyn długiego szeregu rozlicz­nych a uderzających dowodów wyjątkowej niekiedy stężałości umysłowej i zacofania narodu” i wytworzenia się ,,zatęchłej atmosfery duchowej Rzplitej XVII i (pierwszej połowy) XVIII wieku (1)

 

1. J. K. .Kochanowski, str. 999-1001

 

Skanowanie: legaba

strona główna