Tytuł oryginału:

Marcel Cachin

SCIENCE ET RELIGION

Editions Sociales 1949

Tłumaczył Franciszek Korwin-Szymanowaki

Okładkę projektowała Monika Gutman

 

Korektor J. Darewska

Redaktor techniczny K. Mataliński

 

„Książka i Wiedza", Warszawa * Maj 1955 r. * Wyd. II

Nakład 20000+163 egz. * Obj. ark. wyd. 1,78 * Obj. ark. druk. 3(2)

Papier druk. mat. kl. V, 70 g, 70X100/32 * Oddano do składu 14. III 1955

Podpisano do druku 4. V 1955 r. * Druk ukończono 17. V 1955 r.

Toruńska Drukarnia Dziełowa • Zam. nr 384 • E/t-6-1785

Cena 90 gr


 

 

 


 

Religia zawsze przeciwstawiała się śmiałym dociekaniom filozofów i ludzi nauki.

Według starożytnej legendy Prometeusz został z woli bogów olimpijskich przykuty do skały Kaukazu za to, że chciał oświecić ludzkie umysły.

Istnieje pewien związek między tym mitem a opo­wieścią biblijną o człowieku wygnanym z raju za sko­sztowanie owocu z drzewa wiadomości dobrego i złego.

Prześladowania religijne miały miejsce we wszyst­kich czasach.

Pogańscy Ateńczycy zmusili Sokratesa do wypicia cykuty za to, że nie wierzył w bogów pospólstwa. Filozof Demokryt został wygnany z Abdery, a Heraklita wypędzono z Efezu.

Kościół katolicki uwięził Galileusza, poddał torturom Campanellę, spalił na stosie Giordana Bruno w Rzymie i Vaniniego w Tuluzie. W epoce inkwizycji wysłał na stos lub więził w lochach pięć milionów ludzi.

Protestanci genewscy spalili żywcem Michała Serveta, lekarza i teologa, za jego nieprawowierność. Rabini żydowscy chcieli ukamienować Spinozę za to, że w swym znakomitym dziele „Traktat teologiczno-polityczny" analizował pismo święte ze stanowiska wol­nomyśliciela.

Kartezjusz, pionier nowożytnej myśli, opuścił Fran­cję, bo chciał być wolnym. Ażeby ujść prześladowa­niom kościoła, uciekł do Republiki Holenderskiej i prze­bywał tam dwadzieścia lat. Nie chciał dłużej żyć w „jaskini ślepoty".

Niedawno w Stanach Zjednoczonych trybunał zło­żony z fanatyków-protestantów ogłosił wyrok potępia­jący Darwina i darwinistów.

W słynnym przemówieniu wygłoszonym 15 stycznia 1850 roku w Zgromadzeniu Prawodawczym Wiktor Hugo rzucił w twarz fanatykom religijnym następujące słowa:

Do kogo żywicie urazę? Powiem to wam!

Żywicie urazę do rozumu ludzkiego!

Dlaczego? Dlatego, że jest on pochodnią światła!

 

Można powiedzieć, że każdy postęp wiedzy oznacza porażkę religii. Co więcej, nauka jest zaprzeczeniem boga i religii.

Kiedy Napoleon przyjął Łapiącej aby mu pogratu­lować osiągnięć w pracach z zakresu mechaniki kos­micznej, 'zapytał go, dlaczego w swym dziele nie wspo­mina on o bogu. Wielki matematyk odpowiedział cesa­rzowi: ,,Sire, ta hipoteza nigdy nie była mi potrzebna!”

Wszyscy uczeni mogliby się podpisać pod tymi słyn­nymi słowami Laplace'a. Trzeba wybierać — albo religia, albo nauka.


 

Krótka historia myśli ludzkiej

 

Spór między nauką a religią ciągnie się poprzez całą historię myśli ludz­kiej. Jedni ludzie wierzą w siłę rozumu ludzkiego i tyl­ko za jego pomocą chcą objaśniać świat, drudzy — mi­stycy i fanatycy religijni, opierają się jedynie na wierze w siły nadprzyrodzone, na uczuciach religijnych.

Pierwsi, jeżeli są konsekwentni w swym myśleniu, są materialistami i ateistami. Drudzy — to idealiści wszelkich odmian.

Grecy byli pierwszymi, którzy usiłując zgłębić ta­jemnice przyrody zajmowali stanowisko materialistyczne. Na tym też polega znaczenie licznych prób objaśnienia przyrody przedsiębranych w zaraniu myśli starogreckiej. Ale objaśnienia te miały raczej charak­ter mitów i bajek niż filozofii. Tales, Anaksymenes, Anaksymander, orficy byli głównymi twórcami tych poetyckich mitów, które początek świata wyprowadzały z prapierwiastków.

Dla Talesa elementem pierwotnym, z którego wszyst­ko powstało w drodze kolejnych przemian, była woda. Z zasnutego chmurami nieba spada dobroczynny deszcz, który przenikając ciała niezmierzonej przyrody karmi wschodzące ziarno. Niebo budzi do życia Ziemię i ta rodzi zboże i trzody. Dla Anaksymenesa elementem pierwotnym było powietrze, eter, tchnienie, wieczna i nieokreślona siła, która poruszyła pierwotny chaos, nieuchwytna materia, z której wszystko powstało przez oddzielenie się. Według orfików świat zrodził się z Mi­łości, siły przyrody, która podbija serca ludzi i bogów.

Dla innych wreszcie, jak dla Empedoklesa, wszystko powstało z walki, wojny, matki i królowej wszystkiego, co istnieje.

Z czasem owe twory błyskotliwej wyobraźni grec­kiej zastąpione zostały próbami posługiwania się ab­strakcją. Pojawili się filozofowie, którzy objaśniając świat odwoływali się do czynników rozumowych. Mię­dzy tymi pierwszymi filozofami greckimi byli Leucyp i Demokryt, którzy podobnie jak ich poprzednicy wy­raźnie nazywali siebie materialistami.

Pojmowali oni świat jako zbiór maleńkich cząsteczek Materialnych, cząsteczki te zaś nazwali atomami. Ato­my oddzielając się i łącząc powodują kolejne powsta­wanie i rozkład wszystkich rzeczy, przede wszystkim ciał, a także ducha (albo duszy), który składa się z ato­mów drobniejszych, ruchliwszych i delikatniejszych.

Śmierć — to rozłączenie się atomów. Bogowie skła­dają się tak samo z atomów, jak istoty śmiertelne. Nie zajmują się oni światem, który podlega surowemu determinizmowi.

Na tej materialistycznej koncepcji oparł się wielki uczeń Demokryta Epikur, filozof żyjący na trzy wieki przed naszą erą, twórca etyki, która w starożytność? greckiej i rzymskiej zdobyła sobie wielkie uznanie.

Celem tej etyki było zapewnienie człowiekowi szczęścia na ziemi. Epikur wybrał fizykę Demokryta dlate­go, że stwarzała ona mocny fundament dla jego etyki. I rzeczywiście, obawa przed bogami i strach przed śmiercią stanowią dla ludzi główne przeszkody na dro­dze do szczęścia. Dusza jest śmiertelna, ponieważ skła-

da się z elementów, które się rozpadają. Śmierci więc nie należy się obawiać, jest ona bowiem niczym i nic po niej nie następuje. Co się zaś tyczy bogów, to są oni tak samo śmiertelni i nigdy nie brali udziału w stworzeniu świata, który jest wieczny. Nie wtrącają się wcale do losów świata, ponieważ te nic ich nie obchodzą. Po cóż się więc ich obawiać, skoro oni tak jak gdyby dla nas nie istnieli?

Uwolniony od lęku przed śmiercią i od gorszego je­szcze strachu stworzonego przez religię, człowiek może żyć szczęśliwie, kształcąc swój umysł. Etyka zaleca mu jak najpełniejsze, ale umiarkowane korzystanie z dóbr materialnych świata. A szczęścia mędrca dopeł­nia przyjaźń, jaka powinna go łączyć z ludźmi, podob­nie jak i on, wolnymi od płonnych obaw stworzonych przez religię.

Etyka Epikura przez długi czas miała gorących zwo­lenników wśród elity Grecji i Rzymu. Jeszcze dziś wszyscy humaniści są pełni podziwu dla znakomitego poematu poety rzymskiego Lukrecjusza, gloryfikują­cego system Epikura, którego Lukrecjusz uważał za największego dobroczyńcę ludzkości.

Fizycy XIX i XX wieku przejęli od Demokryta tezę, że materia nie jest nieskończenie podzielna.

Uczony angielski Dalton dał hipotezie atomistycznej fundament naukowy. Teoria atomistyczna przejęta przez nowoczesną naukę jest podstawą, na której opie­ra się wyjaśnianie wewnętrznej budowy ciał.

Jakiż to hołd dla genialnych greckich prekursorów materializmu!

 

W całkowitym przeciwieństwie do tych koncepcji Demokryta i Epikura, wielcy filozofowie greccy — So­krates, Platon i Arystoteles sformułowali w V i IV wie­ku przed naszą erą tezy spirytualizmu, idealizmu. Miały one na przeszło tysiąc lat usunąć w cień materializm pierwszych myślicieli greckich.

Podczas gdy dla Demokryta i uczniów jego szkoły dusza, podobnie jak i ciało, składała się z atomów ma­terialnych, a całe myślenie wywodziło się z doznań, czyli z wrażeń otrzymywanych za pośrednictwem zmy­słów, którymi dusza poznaje przedmioty, Platon, prze­ciwnie, był bezwzględnym zwolennikiem idealizmu.

Duch, według Platona, jest całkowicie różny od ciała. Ponad wrażeniami i złudnymi postrzeżeniami zmysło­wymi istnieją idee ogólne, wieczne pierwowzory prze­mijających rzeczy. Te idee mają byt rzeczywisty poza światem materialnym. Tylko rozum, posłaniec bogów, a nie ciało, może ułatwić nam poznanie tych idei będą­cych prawami myślenia i modelami, na których wzo­rowane są rzeczy.

Dobro, piękno, prawda i moralność nie są więc idea­łami stworzonymi przez nas samych na podstawie na­szego osobistego doświadczenia opierającego się na zmy­słach i obserwacji, lecz są wieczną rzeczywistością. Ludzie przemijają, a one trwają. Nie mają one nic wspólnego z materią. Materia jest dla Platona czymś nieczystym, udręką, czymś odrażającym. Idee nie są tworem ciała. Ciało — to okowy, a świat zmysłowy jest dla duszy więzieniem, miejscem pokuty. Należy cał­kowicie oddzielić ducha od ciała, które przykuwa nas do ziemi i nie pozwala oderwać się od niej. W świecie zmysłów dusza czuje się jak na wygnaniu. Dąży ona do zjednoczenia się z absolutem, z czystą ideą, która bytuje poza światem. Pragnie ona wydostać się z nie­woli zmysłów, wyrwać się z więzów ciała. Jedyna i nie­śmiertelna, usiłuje ona jak najdalej uciec od siedliska zła, jakim jest świat materialny, ażeby połączyć się z ideą najwyższą, którą jest bóg, wieczysty twórca idei i uosobienie dobra.

W ten sposób idealizm platoński przeciwstawił się materializmowi pierwszych myślicieli greckich. Wszy­scy idealiści uważają w ślad za Platonem, że nasze idee nie wywodzą się z wrażeń zmysłowych. Ich zdaniem są one pierwotne w stosunku do materii, która w po­równaniu z nimi jest czymś niższym. Dla materialistów myśl jest poprzedzona wrażeniem zmysłowym, jest z nim związana przez to, że z niego pochodzi. Powstanie myśli jest niemożliwe bez wrażenia zmysłowego, bez materialnego mózgu, który je przetwarza.

Idealistyczne koncepcje Platona zdobyły w starożyt­ności przewagę nad koncepcjami Demokryta i Epikura. Geniusz dialektyczny Platona, jego wspaniała wy­obraźnia, jego język, upajający jak attycki miód, przy­czyniły się do sukcesów jego filozofii. Zwycięstwo to stało się jeszcze pełniejsze, gdy począł się rozwijać chrystianizm, który przejął pewne tezy idealizmu pla­tońskiego. Materializm w swej pierwotnej formie mu­siał na długie wieki ustąpić w historii miejsca idea­lizmowi.

 Chrystianizm, wywodzący się z judaizmu proroków oraz nauk Jezusa, był przede wszystkim etyką, która •wskazywała ludziom zasady postępowania. Nie posia­dał jednak własnej filozofii. Nauka Chrystusa, według jego własnych słów, zwracała się do najbardziej po­krzywdzonych. Nie usiłowała ona poznać początku myśli ludzkiej, jak czyniła to wnikliwa myśl grecka. Kiedy jednak w pierwszych wiekach naszej ery chrystianizm rozpowszechnił się w Grecji i na Wschodzie, ojcowie kościoła greckiego, w trosce o to, by dać chrystianizmowi filozofię, zapożyczyli od Platona je­go wywody o pochodzeniu idei.

Przystosowali oni dialektykę platońską i cały jego system do potrzeb propagandy chrześcijańskiej. Prze­jęli od filozofa greckiego szereg pomysłów, jak na przykład koncepcję trójcy świętej. Rozwinęli w duchu chrześcijańskim tezy Platona, że materia jest przyczy­ną zła i że ciało jest niewolą i więzieniem dla duszy. Stąd wywodzą się ascetyzm i życie zakonne. Tak więc idealizm, który zrodził się z połączenia filozofii pogań­skiej z mesjanistycznymi marzeniami pewnego zamie­szkującego Syrię plemienia, zapanował na świecie od czasu, gdy Konstantyn Wielki oblekł katolicyzm w pur­purę.

Coraz bardziej umacniające się w schyłkowym okre­sie świata starożytnego i w ciągu średniowiecza pano­wanie kościoła katolickiego zapewniło idealizmowi nie­zaprzeczoną przewagę. Tak było aż do Odrodzenia w XVI wieku. Wtedy to kilku odważnych myślicieli podjęło idee materialistyczne, a niektórzy z nich swą śmiałość przypłacili życiem. Od tego czasu idee te po­stępują ciągle naprzód w miarę wspaniałego rozwoju nauk przyrodniczych. Mistyczne koncepcje platonizmu i dziecinne legendy „Genezis" o początku świata wy­pierane są przez coraz bardziej racjonalne objaśnienia. Między przedstawicielami wolnej myśli a nieprzejed­nanymi fanatykami religii rozgorzała bezlitosna walka. Walka ta trwa nadal, mimo że religia katolicka zmu­szona była uznać dzisiaj prawdy naukowe, które wczo­raj uważała za bezbożne, i odkrycia, które potępiała niegdyś jako zgubne.

Nie tu miejsce na zajmowanie się szczegółami tej długiej, wielowiekowej walki! Przypomnijmy tylko, że tacy ludzie, jak Montaigne, Rabelais, Molier, Gassendi, Saint-Evremont nie dali się zwieść doktrynerom reli­gijnym. Wiek XVII wydał znaczną liczbę "libertynów", którzy ściągnęli na siebie gwałtowne ataki Bossueta i których napiętnowaniu La Bruyere poświęcił cały roz­dział swych „Charakterów". W początkach wieku XVIII tę tradycję wolnej myśli kontynuowali we Francji Fontenelle i Bayle. A po nich przyszli Encyklopedyści, którzy odważnie i konsekwentnie stanęli po stronie materializmu.

Ich nazwiska są dobrze znane: La Mettrie, Helvetius, Holbach. Najwybitniejszym i najodważniejszym ich przedstawicielem był Diderot.

W XIX i XX wieku materializm rozpowszechnił się szeroko w związku z licznymi odkryciami i zdobyczami nauki. Zarazem traciły stopniowo swą moc dowodową argumenty wytaczane w ciągu dziejów przeciw mate­rializmowi przez idealizm i religie.

Zajęcie stanowiska materialisty i ateisty było pod na­ciskiem kleru przez długi czas uważane za coś poniża­jącego, prostackiego, graniczącego ze zbrodnią. Ale czasy się zmieniły. Liczne ugrupowania społeczne, wie­lu uczciwych i bezstronnych uczonych broni dzisiaj właśnie tych poglądów, które jeszcze do niedawna uwa­żano za skandaliczne i uwłaczające godności osobistej. Jaka jest obecnie pozycja materializmu? Jak uzasadnia on swój nieprzejednany stosunek do idealizmu religijnego i do wszelkiego idealizmu w ogóle — bez względu na formę, w której występuje? Czy ma­terializm może w zadowalający sposób odpowiedzieć na liczne pytania dotyczące początku świata, moralno­ści i wiary, pytania, które stawiają sobie najbardziej świadomi ludzie współcześni?

Spróbujemy przedstawić tu niektóre twierdzenia materializmu współczesnego i bronić jego prawa do władzy nad umysłami.


Jak materialiści obalają argumenty idealistów

Jak już widzieliśmy, wszyscy idealiści i fanatycy re­ligijni myślą, że duch jest całkowicie niezależny od ciała, że nie ma w nim nic materialnego. Jeden spośród nich określa materię jako „coś nierozumnego i pozbawionego myśli". Świadomość, według nich, posiada zupełnie inną naturę. Toteż wy­jaśnienie stosunku, jaki zachodzi między myślą a cia­łem, stanowi dla nich trudność nie do przezwyciężenia.

W jaki to sposób myśl, która nie jest zdolna wyjść poza siebie, może poznać ciało i przedmioty materialne istniejące poza nią i posiadające inną niż ona na­turę?

Platon nie wahał się twierdzić, że dusza istniała już przed jej życiem ziemskim. W tym uprzednim życiu miała ona możność obcowania z ideami. Poznanie jest więc wspomnieniem innego świata, jest reminiscencją.

Biskup angielski Berkeley i metafizyk niemiecki Leibniz tłumaczyli, że bóg raz na zawsze ustalił stosun­ki pomiędzy duszą a ciałem tworząc jakąś ,,przedustawną" harmonię. Ojciec oratorianin, Malebranche, oświad­cza ze swej strony, że dusza i ciało komunikują się ze sobą w bogu. Przy każdym akcie naszej woli bóg inter­weniuje, aby nadać naszemu ciału taki czy inny ruch.

Kant w teorii poznania odrzuca tego rodzaju boską interwencję. Według niego naszemu umysłowi właściwe są istniejące przed wszelkim doświadczeniem formy oglądu, takie jak przestrzeń i czas, oraz kategorie, takie jak przyczynowość, za pomocą których ujmujemy przedmioty świata zewnętrznego. Ale ponieważ ten spo­sób poznania uzależniony jest od form naszego myśle­nia, nie wiemy nic o świecie samym w sobie. Wymyka się on nami zupełnie; jest dla nas niepoznawalny.

Materializm odrzuca te konstrukcje myślowe, te wy­twory subtelnej i chimerycznej wyobraźni, te ,,uroje­nia", jak mówi Fryderyk Engels, który zwykł wyrażać się bez ogródek.

Materializm stwierdza, że świat jest materialny.

W przeciwieństwie do idealizmu, dla którego materia jest tylko złudzeniem, pozorem, utrzymuje on, że ma­teria istnieje. Nie została ona stworzona przez żadnego boga. Materia i energia są wieczne, podlegają ciągłym przemianom. Materia jest pierwotna, jest rzeczywisto­ścią istniejącą obiektywnie, poza naszym umysłem, poza naszą świadomością. Prawo zachowania energii działało w przyrodzie, gdy jeszcze nie było ludzi, którzy mogliby się nad nim zastanawiać.

Nawet gdyby mieszkańcy Ziemi obrócili się w proch, powiada fizyk Max Pianek, gwiazdy nadal byłyby po­słuszne prawu powszechnego ciążenia. Nie my jesteśmy stwórcami świata zewnętrznego. Narzuca się on nam z nieprzepartą i żywiołową siłą.

Wrażenie leży u podstaw całej naszej wiedzy. Jest ono odbiciem materii. Powstaje w naszym organizmie w wy­niku naszego zetknięcia się ze światem zewnętrznym. Myśl nie mogłaby istnieć, gdyby jej nie poprzedzały i gdyby jej nie towarzyszyły pewne zmiany chemiczne w naszym organizmie i mózgu. Nie widziano nigdy, że­by człowiek żył bez jedzenia ani żeby myślał bez je­dzenia. Myśl związana jest z mózgiem. Nie jest ona oderwana od naszego mechanizmu cielesnego, z którego się wywodzi.

Czymże więc jest materia? I jakie są na tę sprawę poglądy współczesnych uczonych? Czy uważają oni, że materia jest bezwładna, bierna, bezmyślna? Czy doszu­kują się w niej potęgi zła, nieczystości i ciemności, czy mówią o niej ze wstrętem? Bynajmniej — -odrzucają oni te absurdy.

Współcześni uczeni nawiązali do genialnych myśli starożytnego materialisty Demokryta, dla którego świat był układem atomów. Pogłębili oni i sprecyzowali pojęcie atomu. Obecnie dowodzą, że budowa atomu przypomina miniaturowy system słoneczny. Wszystko w przyrodzie składa się z połączeń atomów, które znaj­dują się w wiecznym ruchu. Atomy są ogniskami energii. Wywołują one w eterze ruchy falowe, przekazywane nam przez wszystkie nasze zmysły w formie różnych wrażeń. Ta znajdująca się w ciągłym ruchu, materia nieustannie się przeobraża i z niej wywodzi się myśl, która poznaje świat, biorąc za punkt wyjścia wrażenia zmysłowe. Wywodząca się z tego źródła myśl jest nową właściwością materii i podlega własnym wewnętrznym prawom. Odgrywa ona ogromną rolę w życiu ludzi. Przekształca 'z kolei przyrodę, z której bierze swój po­czątek.

To jest pierwsza zasadnicza rozbieżność między ma­terialistami a idealistami. A oto druga.

Idealiści-metafizycy i wyznawcy religii odmawiają umysłowi ludzkiemu zdolności do poznania praw rzą­dzących światem. Myślą oni, że istnieje jakieś niepo­znawalne „coś", którego umysł ludzki, pozostawiony sam sobie, nigdy nie może poznać. Rozum jest zbyt słaby i nieporadny, aby mógł przeniknąć tajemnicę wszech-rzeczy. Człowiek jest tylko pyłkiem marnym, robakiem pełzającym po ziemi. Przyroda jest dla niego księgą zamkniętą na siedem pieczęci. Człowiek musi wyrzec się swych ambicji, ukorzyć się przed bogiem, przed wiarą, przed objawieniem, przed naukami danymi raz na zawsze w księgach świętych. Ale uczeni-materialiści są zupełnie innego zdania. Dzięki wzrastającej doskonałości przyrządów stwo­rzonych w celu zwiększenia sprawności naszych zmy­słów, fizycy, chemicy, biolodzy, astronomowie coraz ściślej i w sposób coraz bardziej zgodny formułują pra­wa przyrody. Wydarli oni przyrodzie już wiele dawnych tajemnic. Ich osiągnięcia z każdym dniem wypierają to niepoznawalne „coś", które okazuje się tylko dotych­czas niepoznanym. Ich wiara w stały postęp nauki, ich głębokie przekonanie, że umysł ludzki może dojść do obiektywnego poznania przyrody, opiera się na dwóch podstawach.

Po pierwsze, znają już oni na tyle budowę ciał, które badają, by móc je samodzielnie odtwarzać. Przyroda wytwarza substancje chemiczne w organizmach roślin i zwierząt. Chemicy zaś potrafią dzisiaj wytwarzać w drodze syntezy te same substancje co przyroda. Muszą więc znać je szczegółowo i dokładnie. Chemicy wyprodukowali kauczuk, naftę, cukier, tłuszcze, nie­zliczoną ilość artykułów zastępczych, których lista rośnie z każdym dniem.

Następnie uczeni doszli do sformułowania praw, które mają powszechną ważność. Ich prawdziwość została sprawdzona i potwierdzona przez doświadczeni wszyst­kich, przez praktykę całego życia ludzkiego. Fakt, że potwierdza je praktyka, doświadczenie, nadaje im oczy­wistą obiektywność w oczach ludzi, których umysłów nie skaziła nieufność do nauki i mistyczne przesądy. Kiedy Mikołaj Kopernik sformułował i udowodnił tezę^ że Ziemia nie jest środkiem wszechświata, kiedy New­ton odkrył prawo ciążenia, kiedy Huyghens wystąpił z hipotezą o falowej naturze światła, kiedy Faraday stworzył podstawy elektrodynamiki — wszyscy oni byli przekonani, że ich koncepcja świata zgodna jest z rze­czywistością. Wszystkie subtelności i akrobacje na te­mat ,,czystej myśli" nie przeszkodzą więcej ludziom wierzyć, że prawo naukowe, sprawdzone przez nieza­wodną praktykę życia, jest prawem obowiązującym.

Ale mistycy nie poddają się.

Utrzymują oni, że o ile nauce ludzkiej, po wielu wie­kach poszukiwań, sporów i błądzeń, udało się doprowa­dzić do ustalenia kilku praw, zawsze zresztą budzących sprzeciwy i podlegających rewizji, to pozostały jeszcze problemy początku i końca świata, których nauka nigdy nie będzie mogła rozwiązać.

Skąd się wziął świat? Jaki był jego początek? Jaki jest kres, jaki jest cel życia? Mówią, że jedynie religia, wiara albo porywy serca mogą zaspokoić potrzeby umysłu i uczucia w tym względzie.

W istocie, wszystko jest proste, jeżeli wierzy się w boga, stwórcę wszechrzeczy, który jest zarazem wzo­rem doskonałości moralnej. Mówi się nam: bóg uczynił świat możliwie najlepszym mimo panującego zła. Zbu­dował go w ten sposób, aby służył człowiekowi, który z kolei winien wielbić tego doskonałego boga. Jedno-

 

cześnie zaś sprawiedliwości staje się zadość przez to, że dusza nasza jest nieśmiertelna, że może ona żyć życiem pozaziemskim, w którym dobrzy zostaną nagrodzeni, a źli — ukarani.

A co może tym tradycyjnym prawdom, głęboko zako­rzenionym od przeszło tysiąca lat, przeciwstawić nauka? Wahania i wątpliwości. Mówią nam, że jeżeli nie uwzględni się tej potrzeby ukojenia duszy ludzkiej, to powstanie wielka próżnia, której nauka nie potrafi wy­pełnić.

Nauka ma dość argumentów przeciwko tym zarzu­tom.

Starożytne mity religijne dawały oczywiście ludziom wyjaśnienia pozornie proste i jasne. W przekonaniu wyznawców judaizmu i chrystianizmu w „Genezis" raz na zawsze została wyrażona cała prawda o początku świata. Sobory ustaliły następnie, zdawałoby się po wsze czasy, pewne dogmaty, które siła tradycji (a i siła prześladowań) zdołała narzucić ludziom wierzącym. Ale któż ośmieliłby się twierdzić, że przywiązuje dziś wagę do legend biblijnych i uchwał soborów?

Dzięki ogromnemu zasobowi obserwacji, doświadczeń;' koncepcji nagromadzonych w ciągu dwóch tysiącleci uczeni są w stanie dać racjonalne rozwiązanie proble­mów dotyczących początku i rozwoju wszechświata. Wyższość tego rozwiązania nad prymitywnym i naiw­nym tłumaczeniem przyrody danym przez starożytnych uznaje nawet religia, która zmuszona jest dzień po dniu oddawać coraz to nowe pozycje i, chcąc nie chcąc, przyj­mować stanowisko narzucone jej przez naukę.

Ogłaszając 400 lat temu swoje dzieło „O obrotach ciał niebieskich", astronom polski Mikołaj Kopernik otworzył nową erę — erę świata nowożytnego. Przed nim, w ciągu 1300 lat, ludzkość uznawała system Ptolemeusza, według którego kulista Ziemia była środ­kiem wszechświata; inne ciała niebieskie kręciły się do­okoła niej. Kopernik obalił tezę Ptolemeusza dowodząc, że nie Ziemia jest środkiem wszechświata, lecz Słońce, i że Ziemia jest tylko planetą, podobnie jak inne. Co za przewrót! Biblijna koncepcja stworzenia świata została obalona! Religia zaś daremnie usiłowała zamknąć usta uczonym, którzy wbrew niej rozwijali wnioski wy­nikające z odkrycia Kopernika.

Po Koperniku przyszli matematycy, astronomowie, chemicy, fizycy, biologowie, którzy przyczynili się do utwierdzenia obecnej naukowej koncepcji początku i rozwoju wszechświata. Po odkryciu Kopernika dal­szym krokiem naprzód było ukazanie się „Principiów" Newtona, w których została wyłożona teza o powszech­nym przyciąganiu, uważana przez Laplace'a za najwyż­sze osiągnięcie myśli ludzkiej. Potem powstały słynne hipotezy Kanta i tegoż Laplace'a. Hipotezy te, dokład­nie opracowane przez uczonych, którzy je przejęli, umożliwiły zrozumienie budowy naszego układu sło­necznego.

Z pierwotnej ogromnej mgławicy, rozproszonej, roz­żarzonej i wirującej wokół swojej osi, oderwały się cząsteczki najbardziej oddalone od osi obrotu. Podlega­ły one działaniu siły odśrodkowej, większej od siły po­wszechnego przyciągania, której podlegają wszystkie cząstki materii. Taki był początek Ziemi, która w ten sposób oderwała się od Słońca przed miliardami lat.

Geologowie potrafili odtworzyć historię naszej pla­nety. Wyróżnili w niej cztery ery (archaiczną, paleozoiczną, mezozoiczną i kenozoiczną) i określili ich za­sadnicze cechy. Potrafili ustalić przybliżony czas trwa­nia tych epok. Potrafili określić czas, w którym powstało życie. Potrafili wyjaśnić, jakie czynniki oddziałały na powstanie tego kapitalnego zjawiska, i wykazać, jaką przy tym rolę odegrało promieniowanie słoneczne i kos­miczne. Potrafili określić formy pierwszych roślin, a po­tem pierwszych zwierząt. Następnie Darwin dowiódł z kolei, że rozwinięte formy życia roślin i zwierząt mają jeden wspólny początek. Głównym jego odkryciem jest prawo doboru naturalnego, które działa poprzez nagro­madzanie drobnych i stopniowych zmian, sprzyjających jednostkom w walce o byt. Każda istota, która choćby w najmniejszym stopniu zmienia się, żeby być lepiej przystosowaną do środowiska, ma większe szansę utrzy­mania się przy życiu. Część tych zmian przechodzi na następne pokolenia. Powstawanie gatunków roślinnych i zwierzęcych tłumaczy się więc dziedziczeniem stopnio­wo nabytych cech, a nie w ten sposób, jak w księgach świętych, że każdy gatunek został oddzielnie stworzo­ny. Ewolucję gatunków i powstanie człowieka można więc wyjaśnić bez uciekania się do jakiejkolwiek mistyki.

Darwin poświęcił swe prace naukowe zagadnieniu pochodzenia gatunków żyjących w XIX wieku. Przed­miotem badań naukowych Amerykanina Margana było powstanie i przeobrażenie pierwotnych społeczeństw ludzkich.

Wykazał on, że w związkach społecznych, w które łączyły się pierwotnie istoty ludzkie, kobieta-matka od­grywała najważniejszą rolę. Pierwsze plemiona ludzkie. pierwsze rody czy też rodziny skupiały się wokół matki^ dawczyni życia, która zgodnie z obyczajem stała na ich czele. Wielka ilość faktów historycznych pozwala twier­dzić, że matriarchat był pierwszą formą współżycia społecznego ludzi. Morgan ustalił czynniki, pod których wpływem kobieta została podporządkowana władzy ojca, mężczyzny, a miejsce matriarchatu zajął patriar­chat. Wraz z dalszą ewolucją rodzina parzysta zastąpiła patriarchat, którego przykłady w najpełniejszej formie dały nam społeczeństwa romańskie i chińskie.

Na tej podstawie mogła w końcu powstać nowoczesna nauka o społeczeństwie, nauka Marksa i Engelsa. Z nie­zrównaną jasnością i siłą dialektyki wytłumaczyli oni, jak w społeczeństwie powstały klasy, a na ich podsta­wie — państwo. Wykazali, że historią ludzkości rządzą potrzeby ekonomiczne i walka klasowa, która toczy się jeszcze w większości krajów kuli ziemskiej. Pokazali, jak społeczeństwa ludzkie przeszły stopniowo od wspól­noty pierwotnej do niewolnictwa, później do feudalizmu, a następnie do kapitalizmu. Dowiedli, że przejście od jednego typu społeczeństwa do drugiego tłumaczy się zmianami zachodzącymi w sposobie produkcji, a po­nieważ sposób produkcji w dwudziestym wieku utracił ostatecznie swój charakter indywidualny, ponieważ sta­je się on coraz bardziej kolektywny, społeczny, to i komunizm staje się w coraz większym stopniu koniecz­nością dla ludzkości.

Nauka okazała się więc zdolną do wyjaśnienia włas­nymi siłami zarówno początku świata, jak i podstaw powszechnej ewolucji ludzi i rzeczy. Bez uciekania się do hipotezy boga odpowiada ona na wszystkie pytania. które teologowie i idealiści chcieliby rozstrzygnąć po swojemu. Mamy wielu uczciwych uczonych, których logika i konsekwencja doprowadzają do świadomego ateizmu. Biolog Le Dantec jest. jednym z tych nieprzekupnych myślicieli, którzy nie opuszczają nauki w po­łowie drogi, lecz idą za nią konsekwentnie do końca-Wychowany w szkole Pasteura, dokonywał swych od­kryć naukowych z pasją i entuzjazmem, poszukiwanie prawdy wypełniło mu życie. Nie mógł znieść tego, że z nauki ciągle jeszcze usiłowano zrobić „służebnicę teologii". Nie, nie ma nic ponad naukę; naiwne dogmaty zostały obalone przez odkrycia geniuszu ludzkiego. W książce o ateizmie (taki właśnie jest jej tytuł) ata­kuje on koncepcję boga, stwórcy świata.

Ludzie wierzący myślą, że bóg jest wszechmocny, że jest on całkowicie niezależny, ale jednocześnie nie •mogą zaprzeczyć temu, że przyrodą rządzą stałe prawa. A przecież jedno przeczy drugiemu! Wierzą w cuda. W tym również kryje się sprzeczność. Z tego, że świat fizyczny jest uporządkowany i harmonijny, wyciągają wniosek, iż istnieje istota rozumna, która go zbudowała^ ponieważ, jak mówią, kiedy widzi się zegar, nie można się powstrzymać od myśli o zegarmistrzu. Złe porówna­nie! Bo przecież zegarmistrz nie stworzył poszczególnych części zegara, lecz tylko je złożył. Z ich rozumo­wania mogłoby najwyżej wynikać, że bóg jest jakimś demiurgiem, architektem, ale nie stwórcą. Zresztą, gdy­by nawet można było przyjąć, że bóg stworzył wszech­świat, teza taka byłaby tylko ucieczką przed trudnościa­mi. Skąd bowiem wziął się sam bóg i kto go stworzył? Miejsce jednej tajemnicy zajęłaby druga.

Dlaczego wreszcie mamy zakładać, że świat został stworzony? Świat wcale nie musiał mieć początku. Nauka wykazuje, że materia i energia nie giną, lecz że trwają i przekształcają się bez przerwy.

Czyż można powiedzieć, że porządek świata, ścisłość praw rządzących ruchem planet, harmonia między po­szczególnymi częściami ciała, że wszystko to świadczy o celowym działaniu rozumu boskiego? Nie ma tu żad­nej celowości! Bez trudu można obalić wszystkie do­wody o celowości w rodzaju takich, jak dowody Bernardin de Saint-Pierre'a. Istoty żyjące przystosowują się do otoczenia. Człowiek, podobnie jak inne istoty, powstał w wyniku długiej ewolucji. Ewolucja ta trwa od niepamiętnych czasów. I w ciągu tych milionów lat istoty żywe poprzez liczne kombinacje cech przystoso­wały się do otoczenia. Niektóre z nich zachowują prze2. pewien czas względną trwałość.

Udało się sformułować prawa, które rządzą zjawiska­mi przyrody, podlegającej powszechnemu determinizmowi. Ale nigdy nie widziano, żeby w przyrodzie, w której wszystko jest ruchem i zmianą, ciało pozosta­jące w spoczynku zaczęło się poruszać w wyniku działania czegoś niematerialnego.

Idea boga ma w rzeczywistości charakter wyłącznie subiektywny i antropomorficzny. Człowiek nadał bogu swoje własne cechy. Stworzył go na podobieństwo swoje.

Sto pięćdziesiąt lat temu z górą Emanuel Kant obalił cztery tradycyjne dowody istnienia boga, wykazując nicość tzw. teologii racjonalnej. Argumenty kaniowskie pozostają nadał w mocy.

Jakie są źródła wyobrażeń religijnych, wykazali do­piero Marks i Engels oraz ich kontynuatorzy — Lenin i Stalin. Religie są wytworem mózgu ludzkiego. W społeczeństwie pierwotnym człowiek, będący igraszką sil przyrody, przypisywał tym siłom cechy boskości. Te wytwory własnego mózgu wydawały mu się zdolnymi do samoistnego życia. Później, w społeczeństwach po­dzielonych na klasy klasa uciskana, nie znając przy­czyn swej niewoli, przypisywała je działaniu nieznanej potęgi.

Historia uczy, że religie są zjawiskami społecznymi, zmieniającymi się wraz z warunkami życia ludzkiego. Politeizm, monoteizm, katolicyzm, protestantyzm odpo­wiadają różnym epokom rozwoju historycznego.

W naszej epoce klasy panujące zainteresowane są w utrzymaniu religij, („religij” - pisownia oryg. - dop. legaba) które bronią ich przywilejów. Będąca u władzy burżuazja posługuje się religią jako środkiem tumanienia mas. Religia — to opium dla cier­piących i uciśnionych. Potrzebna jest ona dla ujarzmie­nia ludu. Usiłuje się podtrzymać tradycje religijne, które zawsze stanowiły siłę konserwatywną i hamującą rozwój. Ale religia nie będzie mogła wiecznie stać na straży kapitalizmu, który chce z niej uczynić wędzidło.


Materializm współczesny jest materializmem dialektvcznvm

Obecnie coraz więcej uczonych przyjmuje punkt widzenia materializmu, który z każdym odkryciem umacnia swoje pozycje. Materializm zrodził się z nauki, z obserwowania przyrody, które jest tak stare jak świa­domość.

Na każdym etapie rozwoju materializm był wyrazem postawy naukowej. Naturalną jest więc rzeczą, że przy­bierał nową postać i zmieniał się w zależności od me­tod i odkryć naukowych. Sformułowania materializmu współczesnego nie są takie same jak za czasów Demokryta lub za czasów Kartezjusza czy Diderota. Treść materializmu wzbogaciła się ogromnie dzięki wspania­łym odkryciom nauki XIX i XX wieku.

W XVIII wieku nauki przyrodnicze były jeszcze sła­bo rozwinięte. Świat wydawał się machiną posłuszną prawom mechaniki. Buffon zdążył wówczas zaledwie wystąpić z bardzo nowymi i bardzo głębokimi kon­cepcjami ewolucji. Dlatego też materializm Diderota był materializmem mechanistycznym. Materializm na­szej epoki jest już materializmem dialektycznym. Ina­czej mówiąc, idea ewolucji, ciągłej przemiany, wieczne­go stawania się ostatecznie wyparła koncepcje ujmujące rzeczy statycznie. Rzeczywistość nie jest czymś nie­zmiennym, podlega ona zmianom. Wszystko znajduje się w ruchu i rozwoju, wszystko jest działaniem. „Nie można się dwa razy kąpać w tej samej rzece". Zdanie to nie jest już, jak dla starożytnych, tylko poetyckim określeniem — jest to prawda naukowa jak najdokład­niej sprawdzona i najbardziej powszechna.

Tak więc dialektyka uczy, że zawsze i wszędzie, w każdej chwili i na każdym miejscu, cos powstaje i rozwija się, a cos rozpada się i ginie. To, co wydaje się trwałym, zaczyna już obumierać; z jego śmierci ro­dzi się życie. Jest to nie kończący się proces rozwoju

Ta wieczna przemiana rzeczy podlega prawom, które nie są tożsame z prawami logiki Arystotelesa. Od czasów Arystotelesa zasada sprzeczności dominuje w rozu­mowaniach filozofów. ,,Żadna rzecz — twierdzili oni — nie może zarazem być i nie być". A jednak! Byt zawiera w sobie swoje zaprzeczenie. Jest samym sobą i swym zaprzeczeniem. Sprzeczność, którą zawiera, zostaje roz­wiązana w procesie rozwoju.

W istocie, przyroda jest procesem powstawania i za­niku. Wszystko się rozwija. Ale rozwijać się to znaczy stopniowo się rozkładać, to znaczy zaczynać ginąć. Ży­cie zawiera w sobie śmierć. Życie rodzi się w wyniku ostrej walki ze swym przeciwieństwem. To, co istnieje, przygotowuje to, co będzie, to, co go zniszczy.

Odwołajmy się do świadectwa biologii. Uczy ona nas, że każdy organizm ludzki zbudowany jest z komórek. Komórka jest jednostką, z której poprzez rozmnażanie i różnicowanie powstają i rozwijają się wszystkie organizmy. Każdy człowiek był więc w pewnym czasie ma­leńką komórką, równą tysiącznej części milimetra. Póź­niej stał się połączeniem miliardów komórek. Żadna komórka nie jest bezwładna, lecz jest aktywna, jest w ciągłym ruchu. Jest siedliskiem silnych reakcji fizyko-chemicznych. Bez przerwy znajduje się w procesie rozkładu i odnawiania. Życie nie jest, jak myślą idea­liści, niematerialnym pierwiastkiem ożywiającym ma­terię. Jest ono pełnym antagonizmów procesem.

Jeżeli zapytamy fizyków i chemików, udzielą nam oni nie mniej cennych wyjaśnień. Pouczą nas, że ciała fizyczne także nie są bezwładne, lecz podlegają ciągłej ewolucji, że jedne przekształcają się w drugie i że ich własności jakościowe są wynikiem uprzednich zmian ilościowych. Dźwięk, barwa, temperatura, elektrycz­ność, magnetyzm, wszystko to jest ruchem i sprowadza się do ruchu. Analiza wykazuje, że mamy tu do czynie­nia jedynie z drganiami, falowaniami i wahaniami, które wynikają jedne z drugich, które w pewnych wa­runkach przechodzą jedne w drugie. Większa lub mniejsza ilość, większe lub mniejsze natężenie drgań — i oto zaszła już zmiana jakościowa.

Cała chemia dowodzi również, że zmiany jakościowe ciał wywołane są zmianami ilościowymi; świadczą o tym nawet wzory chemiczne wszelkiej substancji.

Wszelkie przeobrażenia w przyrodzie są więc wyni­kiem określonych zmian ilościowych. W pewnym mo­mencie rozwoju powstaje rzecz o nowej jakości. Ilość przechodzi w jakość. Dodajmy, że nieustanna przemia­na ciał nie zachodzi w sposób powolny, stopniowy i ciągły, lecz gwałtownie, skokami. Wielką zasługą fizyka niemieckiego Maxa Plancka było ugruntowanie tej po­wszechnej prawdy jego sławną teorią kwantów. Wy­kazał on, że źródło światła nie wysyła promieni w sposób ciągły, lecz z przerwami charakterystycznymi dla pulsowania. Te pociski energii nazwał Pianek kwan­tami.

Jest rzeczą oczywistą, że ta wypróbowana metoda materializmu dialektycznego odnosi się nie tylko do nauk przyrodniczych. Społeczeństwo także należy do przyrody i jest jej częścią. Powstaje, żyje i rozwija się zgodnie z prawami, które odkrywa metoda dialektyczna.

Idealiści myślą, że światem rządzą abstrakcyjne idee. Według nich, każdy naród posiada pewne odrębne cechy duchowe. I właśnie ten duch narodu, te jakby wro­dzone mu idee stanowią o wszelkich jego instytucjach i o jego kulturze. Pojęcia moralności, dobra, spra­wiedliwości są dane człowiekowi przed wszelkim do­świadczeniem. Tutaj także idealizm nie liczy się zu­pełnie z samym życiem, z materialnymi warunkami działalności ludzkiej, działalności społecznej.

Materializm, przeciwnie, przyczyn rozwoju i postę­pu społecznego szuka nie w tworach wyobraźni, lecz w konkretnej historii ludzkości. Historia jest jego wy­chowawczynią. Historia nie jest jakąś nauką „opartą na domysłach", jak ją pogardliwie określają abstrakcyj­ni metafizycy, podstawą jej są fakty. Prawdziwą nauką o społeczeństwie jest materializm historyczny.

Historia wykazuje, że zjawiska społeczne, podobnie jak wszystkie inne, stale się zmieniają, nieustannie się przeobrażają. To, co wydaje się trwałe, jest wskutek działania sprzecznych sił skazane na zagładę. Teraźniej­szość ma swe wytłumaczenie w przeszłości, w której była już zawarta. Nie można jej zrozumieć nie wiedząc, z czego ona powstała.

Tym, co warunkuje przemiany społeczne, jest w każ­dym zbiorowisku ludzkim sposób produkcji dóbr ma­terialnych. Marks dowiódł tego bezapelacyjnie. Naj­pierw bowiem trzeba żyć i wytwarzać to, co jest dla życia niezbędne. Ażeby produkować, trzeba mieć narzę­dzia mniej lub bardziej prymitywne czy też mniej lub bardziej udoskonalone. Rozwój narzędzi produkcji, for­ma ich własności w zasadniczy sposób wpływają na stosunki między ludźmi i mają decydujący wpływ na bieg wydarzeń historycznych.

Jak w ciągu dziejów kształtowała się historia środ­ków produkcji? Do kogo należały narzędzia ludzkiej pracy? Od konkretnej odpowiedzi na te pytania zależy zrozumienie sensu rozwoju ludzkości i praw rządzących postępem społeczeństwa.

Takie wynalazki, jak młyn wodny, wiatrak, ster okrę­towy, pług z żelaznym lemieszem, kuźnia z miechem przy palenisku, chomąto zakładane nie na szyję, lecz na barki konia, proch strzelniczy, maszyna parowa, warsztat tkacki, lokomotywa, dynamo, silnik spalinowy, samochód, samolot, radio, miały decydujący wpływ na historię społeczeństw. Historia dowodzi niezbicie, że poglądy ludzi i formy ich życia społecznego kształtują się w zależności od postępu materialnego, a nie w wyniku oddziaływania jakichś abstrakcyjnych idei czy też systemów religijnych i metafizycznych. Historia dowo­dzi, że wraz ze zmianami materialnych warunków bytu, następującymi dzięki rozwojowi sił wytwórczych, zmie­niały się również systemy wierzeń religijnych.

Ludzie inaczej myślą, kiedy pracują systemem cha­łupniczym, a inaczej wtedy, kiedy tysiącami sku­pieni są w wielkiej nowoczesnej fabryce, wyposażonej w skomplikowane maszyny, dzięki którym praca na­biera charakteru solidarnego, zbiorowego, społecznego. Siły wytwórcze są zmienne — inaczej przedstawiają się w czasach niewolnictwa, inaczej w czasach feudalizmu, inaczej w epoce trustów i wysokiej koncentracji kapi­tału. A historia nie jest historią królów i zdobywców, lecz historią tych, którzy wytwarzają dobra dla potrzeb społeczeństwa.

W całej długiej historii społeczeństwa z łatwością można zauważyć „działanie zasad metody dialektycz­nej". Obumieranie ustroju pociąga za sobą narodziny siły społecznej, która jest jego przeciwieństwem, która jednakże z niego wyrasta. Kapitalizm zrodził się i za­czął się rozwijać w łonie społeczeństwa feudalnego. Później obalił stary porządek i po szlachcie do władzy doszła burżuazja. Z kolei kapitalizm po półtorawiekowym panowaniu stworzył potężną klasę proletariuszy, z każdym dniem rosnącą w siły dzięki postępowi tech­niki, koncentracji kapitału, wzmagającemu się wy­właszczaniu klas średnich i odpływowi ludności ze wsi.

Ta właśnie klasa proletariuszy stała się grabarzem ka­pitalizmu, który nosi w sobie zalążki własnej zagłady.

Historia społeczeństw klasowych poucza również, że przejście od jednej formy życia społecznego do drugiej dokonuje się w tych społeczeństwach nie poprzez prze­miany powolne i ciągłe, lecz poprzez walkę i rewolucje. Historię ich wypełniają dążenia rewolucyjne, które sprawiają, że w pewnej chwili nowe formy zastępują dawne, chylące się ku upadkowi i skazane przez swe wewnętrzne sprzeczności na zagładę.

Na czym polega wewnętrzna sprzeczność kapitalizmu? Na tym, że w ustroju tym produkcja dóbr materialnych ma charakter zbiorowy, społeczny, a środki produkcji pozostają własnością prywatną. Stąd ciągle powtarza­jące się chroniczne kryzysy, stąd wojny światowe; woj­ny przyśpieszają kres kapitalizmu, a kapitalizm jest brzemienny w wojnę, podobnie jak chmury w burzę. Od starożytności greckiej i rzymskiej, poprzez wieki średnie i następne stulecia nieustanna walka klasowa i głębokie wstrząsy społeczne wyznaczają bieg historii. Historia, podobnie jak natura, działa skokami, zwro­tami, w drodze rewolucyj. (pisownia oryg. - dop. legaba)


Odpowiedź oszczercom

Zanim przystąpimy do podsumowania tego pobieżnego szkicu, musimy rozprawić się z zarzutami, którymi usiłuje się zwalczyć materializm. Przypomnijmy, że w ciągu długiego czasu materia­liści i ateiści byli stawiani pod pręgierz opinii, a nawet

traktowani jak przestępcy. Widzieliśmy, że w staro­żytności, w średniowieczu, w XVII wieku ściągali oni na siebie wielkie oburzenie i pod groźbą utraty życia musieli się wyrzekać otwartego wypowiadania swych poglądów. Nawet w czasie rewolucji francuskiej wy­znawcy deizmu głoszonego przez Rousseau szkalowali ateistów i wysyłali ich na gilotynę. Dzisiaj konse­kwentni materialiści mają większą swobodę mówie­nia, pisania, rozpowszechniania swych idei. Ale ile oszczerstw rzuca się na nich za rzekome konsekwencje ich nauki!

Zarzuca się im, że stawiają człowieka na równi z by­dlęciem, że negują istnienie ducha, przekreślają wszelką moralność, hamują porywy duszy, wyobraźni, poezji. Powtarza się, że podkopują podstawy porządku społecz­nego, że dają ujście wszystkim namiętnościom i naj­niższym instynktom. 2e odbierają człowiekowi jego in­dywidualność, jego godność, jego wielkość. Ze spychają ludzkość w otchłań rozpaczy.

O materializmie mówi się jako o idei ,,niskiej i płyt­kiej", która rozwija w człowieku cechy ,,grubiańskie", ,,prostackie", ,,barbarzyńskie".

Najwyższy czas rozprawić się z tymi sądami fana­tyków, hołdujących starym przesądom i przeżytkom idealizmu i mistycyzmu.

Jak niedorzecznym jest wysuwany przeciw materia­listom zarzut niemoralności, zobaczymy najlepiej na przykładzie uczonych-materialistów. Mówiliśmy już o fizjologu Le Dantecu. Moglibyśmy przytoczyć nazwi­ska wielu uczonych zarówno dawnych, jak i współ­czesnych, których życie było wzorem najwyższych ludz­kich cnót. Ilu było wśród nich bohaterów, męczenników nauki! Ich życie jest najlepszym świadectwem bezinte­resowności i wielkości ducha. Ilu można by wymienić takich uczonych, którzy nie wykorzystywali swych odkryć dla osobistego wzbogacenia się! Ilu z nich prze­kładało cichą radość płynącą z naukowych dociekań nad pogoń za zyskiem, która jest ogólną zasadą ustroju kapitalistycznego!

Można powiedzieć z całą stanowczością, że służba nauce sama jest szkołą nieskazitelnej prawości i abso­lutnej uczciwości intelektualnej. Nauka rzeczywiście wymaga sumiennej obserwacji, liczenia się z faktami, z ich prawdziwą wymową, wyrzeczenia się każdej hipo­tezy z chwilą, kiedy fakty jej zaprzeczają. Czyż nie jest to wyrazem najwyższej moralności?

Z drugiej strony, wielu jest materialistów wśród wydziedziczonych klas społecznych, wśród robotników i rzemieślników, bez pamięci zakochanych w swym za­wodzie, wśród robotników-rewolucjonistów, zawsze go­towych do poświęceń dla ideałów, z którymi się zwią­zali. Kto z bliska poznał tych robotników, ten musiał nabrać szacunku dla ich odwagi, dla ich energii, dla ich osobistej bezinteresowności, jak również dla ich pędu do wiedzy i wytrwałego dążenia do postępu.

Jakie wspaniałe przykłady daje nam historia! Przy­pomnijmy sobie sankiulotów 1793 roku, robotników-republikanów z czerwca 1848 roku, komunardów, którzy śmiało patrzyli śmierci w oczy! Przypomnijmy sobie bojowników niedawnej rewolucji hiszpańskiej i przy­byłych im na pomoc żołnierzy brygad międzynarodo­wych! Przypomnijmy sobie także tych, którzy w czasie ostatniej wojny we wszystkich krajach Europy ogar­niętych zalewem hitlerowskim poświęcali swe życie w walce przeciwko zbrodniom Gestapo! A co powiedzieć o wzniosłym poświęceniu narodów radzieckich, które w ciągu kilku lat ponosiły ogromne ofiary dla ocalenia wolności wszystkich narodów świata! O nie! Tym lu­dziom wcale nie była potrzebna religia — bez niej umieli żyć i umierać jak przystało, godnie, z honorem. Ich etyka osiągnęła najwyższy szczyt. Tych, którzy są zdolni do oddania życia za wielką ludzką sprawę, za sprawę postępu, nie można porównać ani z tymi, którzy kierują się ciasnym interesem chwili, ani z tymi, który­mi kieruje obawa przed piekłem czy żandarmem z nieba.

Musimy obalić jeszcze jeden zarzut wysuwany prze­ciw materializmowi. Niesprawiedliwie oskarża się ma­terializm nie tylko o to, że pomniejsza znaczenie moral­ności, a nawet ją znosi, ale także o to, że neguje ducha twierdząc, że duch jest 'związany z materią i od niej zależny.

Materializm ma tu piękne pole do popisu i może niejedno odpowiedzieć idealistom i religiantom. To właśnie oni ograniczają ducha, oni poniżają rozum ludzki, urągając mu, odmawiając mu zdolności do sprostania wy­mogom poznania. Religie nie przestają wmawiać ludziom, że jedynie objawienie boskie jest w stanie wyjaśnić zasadnicze problemy niepokojące naszą świa­domość. Wszyscy idealiści, do Bergsona włącznie, kryty­kują nieustannie rozum i naukę. Poniżają ją, lekceważą, zwalczają, jeśli nie w imię mistyki, to w imię instynk­tów. Materialiści, przeciwnie, wierzą w postęp nauki, będącej dziełem tak zniesławionego rozumu. Mamy więc pełne prawo twierdzić, że właśnie idealizm wyrządza szkody duchowi, a w żadnym wypadku nie materializm, który stoi na stanowisku, że nauka i rozum to jedyne źródła poznania ludzkiego i że nie ma problemów, które z czasem nie będą rozwiązane.

Czy idealiści mogą i dziś obstawać przy swoim twier­dzeniu, że wiedza ludzka, z natury swej ograniczona, nie jest w stanie zadowolić potrzeb psychiki człowieka dla­tego, że nie może mu dać jakiegoś ,,pocieszenia" i jakiejś nadziei życia przyszłego? Cytuje się w związku z tym zwykle słowa wielkiego Pasteura:

Pragnę się wznieść ponad doktryny materializmu. Nie chcę umrzeć jak jakaś bakteria.

Nieśmiertelność duszy jest taką pociechą, że warto zaryzy­kować.

Bez wątpienia, niektórzy uczeni, nawet spośród naj­większych, mogą okazać się tak bardzo niekonsekwentni i nielogiczni. W swym życiu pozanaukowym uważają się za mistyków, podczas gdy wszystkie wnioski wyni­kające z ich nauki prowadzą ich ku materializmowi.

Dzieje się tak dlatego, że ulegają oni wpływom swego środowiska społecznego, przesądom otoczenia, powabom pospolitego burżuazyjnego wygodnictwa, a czasem także (co w odniesieniu do pewnych osób trzeba szczególnie mocno podkreślić) własnym interesom. Często przytacza się słowa jednego z nich:

Jeżeli miałbym prawdę w ręku, nie wypuściłbym jej na świat, żeby nie zakłócać porządku!

Byli i tacy, którzy najpierw afiszowali się ze swym ateizmem, a później, pod wpływem interesów klasowych, padali w objęcia wojującego katolicyzmu pod pretekstem ocalenia społeczeństwa. Myślicieli tego ro­dzaju nie brak.

Ale jest także wielu uczonych o żelaznej logice i bez­względnej uczciwości, którzy w swym zacnym i szla­chetnym życiu kierują się zasadami nauki, i oni, jak nam się wydaje, dają najpewniejszą rękojmię prawdzi­wej moralności. W swej odwadze intelektualnej w wy­konywaniu swych zadań badaczy znajdują oni „pocie­szenie", którego inni szukają w baśniach i mitach obrażających rozum i naukę. Ilu z nich, na przykład w XVI wieku, wolało raczej zginąć na stosie niż zapie­rając się siebie przyczynić się do utwierdzenia fałszu.

Niektórzy zaś oszczercy powtarzają w kółko: „Mate­rializm i nauka nie wzbogacają wyobraźni, poczucia piękna, poezji".

Zarzut nędzny jak wszystkie inne! Czy chociaż jeden poeta, nawet taki jak Homer, otwo­rzył przed wyobraźnią szersze, bardziej urzekające i bardziej porywające perspektywy niż współcześni astronomowie, fizycy, chemicy i biolodzy? Uzbroili oni nasze zmysły, słabe i zawodne, w przyrządy niezwykle sprawne i precyzyjne. Dzięki tym przyrządom odkryli nam tajemnice i piękno niewidzialnego świata, o jakim nawet się nie śniło największym i najśmielszym arty­stom przeszłości.

Jeżeli mielibyśmy wierzyć naszym oczom, wszech­świat byłby ciemnym sklepieniem usianym kilkoma ty­siącami świecących punktów widocznych tylko w nocy. Według starożytnych, płaska Ziemia wznosiła się jak tratwa na wodach Okeanosa. Ponad nią rozciągała się sfera krystaliczna nabita złotymi gwoździami — gwia­zdami. Taki był ich maleńki wszechświat okrojony na miarę zmysłów. Myślano w dodatku, że stworzył go ka­prys boski, aby uczynić zadość potrzebom człowieka. Zwierzęta, rośliny, wszystko, co istnieje na świecie, po­wstało z nicości jedynie dla naszego użytku. Ileż to stron dziecinnych bredni napisano w ciągu wieków na temat tej marnej celowości!

Ale astronomia rozwinięta od czasów Kopernika aż do naszych dni rozwiała te politowania godne złudzenia! Rzeczywistość, którą astronomowie postawili na miejscu starożytnych baśni, w najwyższym stopniu pobudza wy­obraźnię poetów i artystów. Rzeczywistość ta wywołuje poczucie bezgranicznej wielkości. Świat — to nie jest już tylko mała planeta — Ziemia z jej pułapem, który przebijają jedynie balony-sondy uczonych. Wszechświat jest nieskończoną przestrzenią dającą się mierzyć jedy­nie milionami lat świetlnych. Wszechświat — to mro­wie rozpalanych do białości gwiazd, to sto milionów słońc związanych siłą przyciągania. To mgławice utwo­rzone z milionów gwiazd, a każda z nich jest tylko kruszyną w nieskończonym świecie. Ich światło przebie­ga trzysta tysięcy kilometrów na sekundę, a trzeba se­tek, tysięcy lat, ażeby dotarło do Ziemi. Promieniowanie tych słońc obudziło życie na naszej planecie, która jest ziarenkiem pyłu zawieszonym w tej otchłani! Ta wspa­niała budowa wszechświata znajdzie kiedyś swego Lukrecjusza. Któż ośmieliłby się twierdzić, że wszystko to ogranicza i wyjaławia naszą wyobraźnię?

Dzięki astronomom poznajemy wielkości nieskoń­czone. Biologowie pokazali nam to, co jest niezmiernie małe. Uzbrojeni w swoje ultramikroskopy, wykazują, że istnieją żyjątka, których nikłość przechodzi najśmielsze wyobrażenia. Ich przyrządy, powiększające oglądany przedmiot przeszło czterdzieści tysięcy razy, umożli­wiają nam poznanie bardzo żywotnych drobnoustrojów. których rozmiar wynosi zaledwie sześć milionowych milimetra, a które mimo to posiadają zróżnicowane na­rządy. W tajnikach tego mikroskopijnego świata rodzi się i rozwija życie istot bardziej rozwiniętych. Stała walka między miliardami tych żyjątek umożliwia istnie­nie ludzi — istot najbardziej rozwiniętych, geniuszów tworzących najznakomitsze arcydzieła. Czy znaczy to, że ten naukowy pogląd na rzeczy przekreśla całą pracę wyobraźni i podcina skrzydła wszelkiej poezji?

Czy znaczy to może, że teoria ewolucji nie daje okazji do głębokich przeżyć? Niejedna strona z dzieł Darwina godna jest największych poetów.

Geologowie dostarczają nam dowodów na to, że nie ma ścisłej granicy między światem żywym a martwym, między minerałem a zwierzęciem i rośliną.

Są skały, które powstanie swe zawdzięczają trwają­cemu setki milionów lat twórczemu działaniu orga­nizmów zwierzęcych i roślinnych, częstokroć bardzo de­likatnych i drobnych. Skały były, a nawet są żywe. W morzach tropikalnych tołpie i korale wytworzyły ogromne rafy. Niektóre z tych organizmów skałotwórczych, jak promienieć, tworzące jaspisy o różnych od­cieniach, są jakby przepięknymi klejnotami mikrosko­pijnej wielkości. Żaden artysta nie wyrzeźbił tak wspa­niałych form.

A oto z kolei fizycy i chemicy wprowadzają nas w świat cudownych przygód. I oni również utwierdzają nas w przekonaniu, że materia jest wszędzie żywa, mi­mo że w niektórych swych formach wydaje się tak nie­ruchoma i bezwładna. Od czasów Daltona koncepcja atomistyczna została jednomyślnie przyjęta przez wszyst­kich uczonych. Ale jaka jest budowa atomu?

Przed Crookesem i małżonkami Curie myślano, że atom jest zwartą, stężałą i niezniszczalną kuleczką ma­terii. Od tego czasu, a zwłaszcza po wynikach osiągnię­tych przez Rutherforda, uważa się, że budowa atomu przypomina miniaturowy system słoneczny. Maleńkie drobiny naładowane ujemnie, elektrony, krążą niby planety wokół swego słońca — jądra naładowanego dodatnio. Materia składa się z niezliczonej ilości ładun­ków elektrycznych. Tak powstała fizyka jądrowa.

Odkryty przez małżonków Curie rad wyzwala całe wieki bez przerwy energię przez promieniowanie bez żadnego źródła zewnętrznego. Jest on światłem w ciemności. Wydziela ogromne ilości ciepła. A energia otrzy­mana z jednego grama radu (i tu mamy prawdziwy cud!) równa się energii otrzymanej z trzech tysięcy ton węgla. Jeden gram radu wyrzuca co sekundę trzydzieści sześć miliardów atomów helu, pędzących z szybkością dwudziestu tysięcy kilometrów na sekundę. Obecnie fizykom udało się za pomocą wyładowań elektrycznych pod napięciem rzędu milionów woltów rozszczepić jądro atomowe. Spodziewają się oni wyzwolić zawarte w nim niesłychane zasoby energii. Atom jest więc kopalnią oszałamiających bogactw. Jeżeli zdoła się zawładnąć tymi bogactwami, problem energii przestanie dla ludz­kości istnieć. Będzie można zamknąć kopalnie węgla i szyby naftowe. Ale ludzie nauki, którzy nie cofają się przed trudnościami, przekształcają już w rzeczy­wistości to, co do niedawna mogło się wydawać jedy­nie marzeniem. Można mieć nadzieję, że rozszczepienie atomu zostanie wykorzystane dla celów bardziej huma­nitarnych niż konstruowanie bomb atomowych.

Pomysły dawnych alchemików, którzy pragnęli prze­kształcać metale, zostały już prześcignięte. W 1934 roku Joliot-Curie rozszczepił jądro aluminium i przemienił je w fosfor. Dawniej spalono by go na stosie. Dziś po­wołano go do Akademii Nauk!

Jaki poeta wyśpiewa epopeję o promieniotwórczości? Któż wysławi geniusz Faradaya, który odkrył in­dukcję, Hertza, który dokonał syntezy światła i wska­zał swym bezpośrednim następcom drogę prowadzącą do wynalezienia radia, jednej z najpiękniejszych zdo­byczy naszych czasów?

Rzeczywistość, jaką odsłaniają fizycy XX wieku, jest tysiąc razy bardziej urzekająca niż wszystkie twory najbujniejszej wyobraźni.

Uczeni naszych czasów mają śmielszą wyobraźnię od starożytnych, których uważano za natchnionych przez bogów z Olimpu. A cóż dopiero przyniesie nam przy­szłość, kiedy w ciągu następnych stuleci rozkuty z łań­cuchów Prometeusz będzie nieskończenie wzbogacał skarbnicę ludzkiej wiedzy!

Nie! Nikt nie ma prawa twierdzić, że poezja zanika w miarę tego, jak nauka bierze górę nad mitami i le­gendami religijnymi.


Filozofia komunistów

 Materializm jest filozofią komunistów, którzy stoją niezachwianie na gruncie nauki i jej stosowania. Tylko nauka może objaśniać świat. Tylko ona zaspokaja wszystkie potrzeby rozumu i serca. Z każdym dniem coraz pewniej oświeca ona ludzkie umysły. Nic nie może powstrzymać jej rozwoju. Z dziesięć religii ubiega się jeszcze o rząd dusz. Po­wiadają, że jest na świecie 530 milionów chrześcijan (katolików, protestantów i prawosławnych), 500 milionów buddystów, 230 milionów mahometan, 210 milio­nów wyznawców braminizmu, 10 milionów żydów itd. Taka jest, według Onesime Reclusa, siła (raczej po­zorna niż rzeczywista) poszczególnych religii.

Dla komunizmu różnice między nimi nie mają zna­czenia. Wiemy, że ich rola była i nadal jest ogromna. Ale komunizm nie zaleca ani nienawiści, ani pogardy dla tych dawnych form przednaukowej myśli ludzkiej. Skłania raczej do szukania ich źródeł i badania ich historii, żeby móc je zrozumieć.

Komunizm jest ideologią rzeczywistego, konkretnego, żyjącego, myślącego i cierpiącego człowieka. Komunizm służy człowiekowi, jego jedynym celem jest poprawa jego losu. Liczbę istot ludzkich na całej kuli ziemskiej określa się na ponad 2 300 milionów. Historyczna rola komunizmu polega na zapewnieniu wszystkim i każde­mu z osobna wolności, radości życia, najpełniejszego rozwoju fizycznego i umysłowego. Dotyczy to wszyst­kich ludzi, bez względu na to, jacy oni są i skąd pocho­dzą. „Nie wejdę do bram miasta — mówi Michelet — które nie są otwarte dla wszystkich!" Chcemy otrzeć łzy ze wszystkich twarzy. Nauka daje nam środki po temu.

Budowanie podstaw ustroju społecznego, w którym osiągnięty zostanie ten ostateczny cel, jest dla ludzkości najwyższym prawem moralnym. Jest to kategoryczny imperatyw naszej epoki. Bowiem po siedemdziesięciu wiekach rygoru religijnego, z których dwadzieścia przy­pada na głoszenie zasad chrześcijańskich, człowiek dla człowieka ciągle jeszcze jest wilkiem! Tej niemocy religii nic nie zdoła przesłonić. Tam gdzie religii nie powiodło się, zjawia się nauka, by stworzyć cywilizację ludzką godną swej nazwy.

Szczycimy się tym, że nasza teoria filozoficzna ma również źródła francuskie. Jesteśmy potomkami Encyklopedystów. Pozostajemy wierni ich materialistycznym poglądom, ich trosce o materialny i duchowy postęp ludzkości. Ale od czasu ukazania się Encyklopedii, tzn. od 1760 roku, upłynęły niemal dwa stulecia. Trzy wielkie fakty wy­warły swój decydujący wpływ na te dwa wieki.

W naukach przyrodniczych dokonał się niebywały postęp.

Praktyczne zastosowanie nauki zmieniło oblicze świata.

Przeprowadzona została naukowa analiza historii i rozwoju społeczeństwa ludzkiego przez wielkich nauczycieli ludzkości — przez Marksa, Engelsa, Lenina i Stalina.

Dokonano analizy ekonomiki kapitalizmu. Wskazano źródła kapitalizmu. Ujawniono, obnażono jego we­wnętrzny mechanizm. Prześledzono jego rozwój, jego dawne osiągnięcia. Odkryto także przyczyny periodycz­nych kryzysów, które nim wstrząsają. Dostrzeżono sprzeczności, które skazują go na zagładę, taką samą„ jakiej uległy ustroje przed nim istniejące.

Marks i jego następcy stworzyli socjalizm naukowy oparty na gruntownej obserwacji współczesnej rzeczy­wistości. Za pomocą nagromadzonych faktów i logicz­nych wniosków wykazali oni jasno, że wszystko pro­wadzi obecny ustrój na tory socjalizmu i komunizmu.

Idee tych twórców nowego życia szeroko rozeszły się po świecie. Ich słowa jasne i proste dotarły do najod­leglejszych zakątków kuli ziemskiej. Z każdym dniem skupia się wokół tych idei coraz więcej wydziedziczonych i uciśnionych, w ogóle coraz więcej ludzi dobrej woli. A fakty codziennie potwierdzają słuszność głoszo­nych przez nich haseł i propagowanych poglądów.

Nie zważając na zniewagi i obelgi miotane przez fana­tycznych obrońców przeszłości, szerokie masy coraz bardziej zwarte i aktywne przyjmują prawdy materia­lizmu i komunizmu.

Zrozumiały one prawdę marksizmu. Ze wszystkich swych sił walczą o nowy ład społeczny oparty na niewzruszonych fundamentach sprawiedliwości i nauki. Walczą z entuzjazmem o zjednoczenie wszystkich ludzi i wszystkich narodów w wolnej pracy i pokoju.

Nic nie zatrzyma nas w zdecydowanym marszu po drodze wytyczonej przez twórców komunizmu. Do­świadczenie całego życia dowodzi, że dla znękanej ludz­kości, udręczonej przez chylący się ku upadkowi kapi­talizm, nie ma innego wyjścia.

Komunizm jest nie tylko koniecznością dyktowaną przez postęp cywilizacji ludzkiej. Jest on także naka­zem rozumu oświeconego przez współczesną naukę.


SPIS RZECZY

 

Wstęp                                                                                    5

Krótka historia myśli ludzkiej                                                   7

Jak materialiści obalają argumenty ideali­stów                            14

Materializm współczesny jest materializmem dialektycznym       27

Odpowiedź oszczercom                                                          33

Filozofia komunistów                                                              43

 

skanowanie: legaba

www.legaba.prv.pl

 

 

strona główna