1)   2 przypisy z dołu strony wstawiłam w nawias i oznaczyłam znakiem: *.

2)   w książce główną forma zaznaczania tekstu, był r o z s t r z e l o n y druk - podczas skanowania większość tekstu rozstrzelonego została "zstrzelona" przez program OCR.

skanowała legaba

październik 2000 r.

 

 

 


ANDRZEJ NOWICKI

 

PAPIEŻE

PRZECIW POLSCE

DOŚWIADCZENIA

DZIESIĘCIU STULECI

NASZYCH DZIEJÓW

 

 


"KSIĄŻKA I WIEDZA" WARSZAWA

Printed in Poland

Październik 1949 rok

 

Druk ukończono dn. 28 XI 1949 r.

Podpisano do druku 5 XI 49 r. Tłoczono 50 500 egzemplarzy

Obj. ark. 5          Papier rot. druk. sat. kl. V. 80 g. 63 cm

 

Wielkopolskie Zakłady Graficzne w Poznaniu, Zakład Główny - 3576/1049


I. Podział dziejów papiestwa na okresy ze względu na jego stosunek do śmiertelnych wrogów Polski

 

Dzielić dzieje papiestwa można różnie. Dla historii stosunków polsko-papieskich najistotniejszym będzie podział "pod kątem widzenia stosunku papiestwa do naszego narodu i do jego wrogów. Rzecz jasna, że stosunek ten stanowi zasadniczy, czynnik w ustosunkowaniu się patriotów polskich do papiestwa. Podział ten pokrywa się częściowo z tradycyjnym podziałem dziejów papiestwa na okresy w licznych podręcz­nikach. Oczywiście, interesuje nas tylko ostatnich dziesięć stu­leci.

W pierwszym okresie (stulecia X—XI) głównym wrogiem Polski i całej Słowiańszczyzny było Cesarstwo Niemieckie, którego ekspansja ("Drang nach Osten") zagrażała biologicznemu istnieniu naszego narodu. Prof. Sawicki (skrypt uniwersytecki: "Historia stosunku Kościoła do państwa", Warszawa 1947, str. 15) nazywa ten okres okresem "upadku papiestwa". "Upa­dek ten wyrażał się w zależności papieży od cesarzy niemiec­kich, głównych w owym okresie wrogów Polski.

W drugim okresie (stulecia XI—XV) papiestwo rozpoczyna i wygrywa walkę z cesarstwem niemieckim: z polskiego punktu widzenia jest to, oczywiście, korzystna walka dwóch feudal­nych imperializmów; niestety, walka papiestwa z cesarstwem ma swoje odbicie w walce wyższego duchowieństwa z pań­stwem polskim, co rozbitej tą walką Polsce uniemożliwia wy­korzystanie wielkiej szansy historycznej wywołanej osłabie­niem cesarstwa. Od trzynastego wieku głównym wrogiem Polski staje się Zakon Krzyżacki. Papieże, którzy wówczas stanowią wielką potęgę polityczną (od Grzegorza VII, poprzez Innocentego III, do Bonifacego VIII), popierają Krzyżaków przeciw nam, są protektorami naszych wrogów.  Co więcej, Krzyżacy stanowią właśnie zbrojne ramię papieskiego feudal­nego imperializmu, oręż papiestwa w walce o panowanie nad całym światem. W okresie tym ważne są szczególnie dwie daty: rok 1410, w którym Zakon Krzyżacki otrzymuje z rąk polskich decydujący cios pod Grunwaldem i rok 1415. W tym roku pa­pież Jan XXIII (któremu w r. 1411 biskup Zbigniew Oleśnicki w imieniu Jagiełły składał hołd posłuszeństwa) zostaje areszto­wany i złożony z papiestwa przez sobór powszechny za popełnienie "55 ohydnych i zbrodniczych przestępstw" (Długosz).

W trzecim okresie (stulecia XVI—XVIII) do głównych wro­gów Polski należy dynastia Habsburgów, dążących do podpo­rządkowania Polski cesarstwu austriackiemu. Prawie wszyscy papieże tego okresu są sojusznikami Habsburgów, a nuncjusze papiescy w Polsce (Commendone, Laureo, Hannibal di Capua, Martelli, Pallavicini i inni) są płatnymi agentami politycznymi i szpiegami Habsburgów. Zresztą z Habsburgami związani są papieże również w ciągu XIX stulecia a nawet i obecnie — jak to ujawnił proces kardynała Mindszentyego. Watykan myśli o restauracji cesarsko-habsburskich Austro-Węgier, obejmu­jących Jugosławię, Bawarię, Czechosłowację i Galicję.

W czwartym okresie (stulecie XIX i początek XX) Polska podzielona była na trzy zabory, a papiestwo utrzymywało bliskie stosunki polityczne ze wszystkimi trzema rządami zabor­czymi widząc w nich zaporę przeciw rewolucji mieszczańsko-demokratycznej, a od połowy XIX wieku przeciw ruchowi robotniczemu. Jako sojusznik reakcyjnych rządów zaborczych, Watykan potępia polskie powstania narodowe i wzywa naród do haniebnego trójlojalizmu. W drugiej połowie XIX wieku papiestwo — już dawno jeden z największych posiadaczy ziem­skich — wyrasta do jednej z największych potęg finansowych świata. Z obrońcy feudalnego i półfeudalnego obszarnictwa staje się papiestwo teraz również namiętnym obrońcą kapitalizmu.

W piątym okresie, zamkniętym wojnami światowymi, papiestwo, jako wyraziciel ideowy wielkiego kapitału i obszarnictwa będący zarazem sam wielką instytucją finansową posiadającą kapitały ulokowane w bankach i spółkach akcyjnych całego świata, opanowane jest strachem przed klasą społeczną, którą historia przeznaczyła na grabarza kapitalizmu; strachem przed klasą robotniczą, przed rewolucją socjalistyczną, przed pierw­szym państwem socjalistycznym na świecie. Strach Watykanu o losy klasy, której interesy wyraża, oraz o własne kapitały pcha go do sojuszu z ruchami faszystowskimi Włoch, Niemiec, Hiszpanii i innych krajów; do sojuszu z faszyzmem, jako rozpaczliwą próbą ratowania kapitalizmu dyktaturą, zbrodniami, obozami koncentracyjnymi i wojną. Śmiertelnym wrogiem Polski międzywojennej był faszyzm niemiecki. Watykan ułatwił fa­szyzmowi niemieckiemu dojście do władzy i utrzymanie się przy władzy przez zawarcie konkordatu, zmuszenie katolic­kiego centrum do kapitulacji przed Hitlerem i polecenie du­chowieństwu niemieckiemu, aby popierało Hitlera. Podczas wojny papież Pius XII powstrzymał się od potępienia napaści hitlerowskiej na Polskę i inne kraje, duchowieństwu katolic­kiemu zalecał kolaborację z okupacją niemiecką i przez cały czas prowadził intensywną akcję na rzecz "pokoju", opartego na uznaniu przez mocarstwa zachodnie przewagi hitlerowskiej w Europie. Dyplomatyczna akcja Watykanu na rzecz "pokoju" w toku drugiej wojny światowej zmierzała do zawarcia oddziel­nego traktatu pokojowego między państwami osi a mocarstwami zachodnimi w celu urządzenia wspólnej krucjaty na Związek Radziecki. Rzecz jasna, że taki oddzielny traktat musiał poświęcać Niemcom Polskę leżącą na drodze pochodu hitlerowskiego przeciwko ZSRR. Akcja ta była oczywiście sprzeczna z interesami Polski, której najlepsi synowie ginęli wtedy milionami w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i lochach Gestapo. Polska mogła odzyskać niepodległość jedynie dzięki zwycięstwu Armii Czerwonej nad hitlerowskimi Niem­cami, a Pius XII swoją akcją na rzecz "pokoju" starał się wszelkimi siłami nie dopuścić do tego zwycięstwa.

Wreszcie szósty okres, który rozpoczął się po drugiej wojnie światowej, jest okresem osi "Watykan-Waszyngton", okresem kiedy papiestwo staje się sojusznikiem i narzędziem amery­kańskiego imperializmu. Upadek hitleryzmu i faszyzmu spo­wodował na całym świecie wzrost sił partii komunistycznych, robotniczych i ugrupowań demokratycznych. Do wojny Zwią­zek Radziecki był jedynym państwem niekapitalistycznym; w wyniku zwycięstwa Związku Radzieckiego nad hitleryzmem i jego satelitami powstały w Europie Wschodniej i Środkowej państwa demokracji ludowej, których przykład działa atrak­cyjnie i rewolucyjnie na pozostałe kraje Europy Zachodniej. Watykan jest żywo zainteresowany w ratowaniu kapitalizmu. Jedynym ratunkiem wydaje mu się, podobnie jak kapitalistom włoskim, niemieckim, angielskim, francuskim itd., ostatnia stawka na imperializm amerykański, bezwarunkowe podpo­rządkowanie się amerykańskiemu dyktandu, oddanie mu się wraz z całym aparatem do dyspozycji dla uratowania kapi­talizmu.

Streszczając: w ciągu dziesięciu stuleci papiestwo prawie zawsze było w obozie naszych wrogów zarówno wtedy, gdy było zależne od prącego na wschód Cesarstwa Niemieckiego, jak wtedy, gdy wspierało przeciw nam Krzyżaków, jak wtedy, gdy wysługiwało się Habsburgom, jak wtedy, gdy było sojuszni­kiem reakcyjnych rządów zaborczych, jak wtedy, gdy współdzia­łało z faszyzmem niemieckim w okresie przygotowań do wojny, w okresie napaści na Polskę i w okresie okupacji Polski, jak wreszcie obecnie, gdy służy reakcyjnym imperialistom amery­kańskim. W ich interesie jątrzy też obecnie przeciw Polsce Niemców i stara się rozbić jedność naszego narodu, skłócić katolików z niekatolikami, wierzących z nie wierzącymi, Po­laków z Polakami, aby osłabić w ten sposób wielki, antyimperialistyczny front obrońców pokoju i demokracji ułatwia­jąc imperializmowi amerykańskiemu ekspansję.

Przez dziesięć stuleci polityka papiestwa była prawie zawsze sprzeczna z interesami Polski.


II. Papiestwo jako agentura wrogich Polsce cesarzy niemieckich

 

Właściwym twórcą niemieckiego "parcia na wschód" (Drang nach Osten) był Henryk I Ptasznik (919—936) z dynastii sas­kiej, od którego rozpoczyna się "wzrost niemieckiej potęgi" (Propyläen-Weltgeschichte, tom III, str. 302), oczywiście kosztem Słowian. Historycy niemieccy piszą, że "wznowił on starą poli­tykę saską w wielkim stylu, ponieważ toczył wojny przede wszystkim przeciw Słowianom i to nie tylko tym między Łabą a Odrą", ale również przeciw Słowianom za Odrą i Nysą, prze­ciw Czechom i Polakom (Propyläen-Weltgeschichte, tom III, str. 303), a w roku 933 pobił również Węgrów. W dziele nie­mieckiego podboju, w dziele tępienia i germanizacji plemion słowiańskich, zwłaszcza tych zamieszkałych w samym sercu dzisiejszych Niemiec między Łabą a Odrą, wielką rolę odegrali katoliccy misjonarze niemieccy, którzy jak pisze hr. Wale­rian Krasiński, "używali chrześcijaństwa jako narzędzia do celów politycznych", "głosząc nikczemną naukę bezwarunkowego poddania się wstrętnemu jarzmu zaborczych cudzo­ziemców w imię ewangelicznych zasad łagodności, cierpliwości i wyrozumiałości". "Misjonarze germańscy — pisze dalej ten sam autor — zawsze podporządkowywali sprawę chrześcijań­stwa celom politycznym i głosząc słowo Boże torowali drogę panowaniu cesarzy niemieckich; wszystkie słowiańskie kraje, nawrócone przez zachodnich misjonarzy, podlegały całkowitemu wpływowi Germanów, którzy z nieubła­ganą zawziętością niszczyli ich język i ustawy... dzieło nawracania jednoznaczne było ze zniszczeniem" (hr. Krasiński, "Za­rys dziejów powalania i upadku Reformacji w Polsce", tom I, str. 18).

Niemieckiemu "parciu na wschód" potrzebny był oręż ideolo­giczny i Niemcy znaleźli ten oręż w tak zwanym "uniwersa­lizmie chrześcijańskim". Przyznają to również historycy kato­liccy. Zgadzamy się całkowicie na definicję "uniwersalizmu chrześcijańskiego", zawartą w "Polsce Piastów, Polsce Jagiellonów" Marii i Zygmunta Wojciechowskich (wyd. 1946): Syn Henryką Ptasznika, "Otton I Wielki... chciał stworzyć wielkie niemieckie mocarstwo grające główną rolę w ówczesnej Eu­ropie. Niemcy nie miały żadnej własnej tradycji (ideologii)... Otton więc postanowił odgrzebać z popiołów dziejowych tak zwany uniwersalizm chrześci­jański. .. (według którego) jak najwyższa władza duchowna należy do papieża, tak najwyższym zwierzchnikiem świeckim świata chrześcijańskiego powinien być cesarz. To jest właśnie uniwersalizm chrześcijański" (str. 23). W ten sposób w 962 roku powstało Cesarstwo Nie­mieckie.

"Uniwersalizm chrześcijański*' stał się ideologicznym narzę­dziem ekspansji Cesarstwa Niemieckiego na Wschód, w pierw­szym rzędzie na Polskę. Ekspansja ta stanowiła śmiertelne niebezpieczeństwo dla Polski Gdyby ta ekspansja objęła zwy­cięsko i nasze ziemie, z narodu polskiego nie zostałoby ani śladu, podobnie jak nie zostało prawie śladów po tych plemio­nach słowiańskich między Łabą a Odrą, które Niemcy z czynną pomocą katolickich misjonarzy wytępili bądź zgermanizowali.

Zobaczymy teraz, jak się przedstawiały wówczas stosunki między papieżami a feudałami niemieckimi, których "Drang nach Osten", przybrany w ideologiczną szatę "uniwersalizmu chrześcijańskiego", niósł nam śmierć i zniszczenie. Bierzemy aprobowane przez kurię arcybiskupią "Dzieje Papieży" Seppelta, Löfflera i Silnickiego (Poznań 1936), w których czytamy o papieżach X i XI stulecia:

Ottona I koronował na cesarza 2 lutego 962 "niedojrzały i rozpustny młodzieniec", papież Jan XII (str. 177). Wdzięczny za koronację cesarz Otton usunął w następnym roku siłą tego papieża z tronu "za jego niezliczone występki" co stało "w jawnej sprzeczności z zasadą kanoniczną, iż nikt nie może sądzić papieża" (str. 178). W danym wypadku jednak pogwał­cenie zasady kanonicznej było konieczne dla realizacji "uni­wersalizmu chrześcijańskiego", czyli zasady obsadzania papiestwa przez ludzi ślepo posłusznych cesarzowi niemieckiemu.

W czerwcu 964 roku "Otton siłą oręża wprowadził (papieża) Leona VIII do Rzymu" (Seppelt, str. 179); papież Leon VIII, zgodnie z zasadami "uniwersalizmu chrześcijańskiego",... postanowił, aby żaden papież nie był obierany bez przyzwolenia cesarza" (Długosz, księga I, str. 94).

Konkurencyjnego papieża "pobożnego i uczonego Bene­dykta V Otton wygnał do Hamburga" w roku 964 (Seppelt, str. 179). "Po śmierci Leona Rzymianie nie odważyli się na sprzeciw wobec cesarza, toteż w porozumieniu z nim... obrany został... Jan XIII (965—972)", którego... już po kilku miesiącach uwięziono i "dopiero po powrocie Ottona do Italii, Jan XIII został uwolniony ... Papież działał w najzupełniejszym porozumieniu z cesarzem (Seppelt, str. 179). "Na czas rządów Jana XIII przypada przyjęcie przez Polskę chrześcijaństwa w r. 966" (Silnicki, str. 179).

Następny papież, Benedykt VI (972—974), osadzony został przez stronnictwo cesarskie (Ottona II). W 974 roku wybrano papieżem Bonifacego VII, ale natychmiast "został wypędzony przez Niemców" (Seppelt str. 180). "Pod wpływem Niemców został papieżem... Benedykt VII" (974—983). Następny papież Jan XIV (983—984) "był poprzednio kanclerzem cesarza" (Sep­pelt. str. 180).

Za cesarza Ottona III rozpoczyna się epoka papieży Niemców. Cesarz osadza na tronie papieskim swego krewniaka Brunona, syna księcia Karyntii. "Pierwszy ten papież niemiecki przyjął imię Grzegorza V" (996—999). Konkurencyjnego papieża Jana XVI wyklęto, "a gdy potem Otton III z wojskiem ukazał się w Rzymie (wiosna 998) wzięto go do niewoli, okaleczono i zamknięto" (Seppelt, str. 183). W następnym roku cesarz Otton III osadził na tronie papieskim podejrzewanego o czarnoksięstwo Sylwestra II (999—1003).  W roku 1002 Otton III umiera. Po śmierci Ottona III papiestwo popada na kilkanaście lat ,w zależność od rzymskich stronnictw szlacheckich". Jan XIX (1024—1032) "pozostawił po sobie smutną pamięć" (Seppelt, str. 186), Benedykt IX (1033—1044) "niedojrzały i marny młodzieniaszek okrywał wstydem stolicę Piętrowa." (Seppelt, str. 189), a Sylwester III (1045) i Grzegorz VI (1045—1046) po prostu kupili sobie godność papieską od swoich poprzedników (Seppelt, str. 189).

Porządek zaprowadza cesarz niemiecki Henryk III, który osadził kolejno na tronie papieskim czterech uległych sobie Niemców: Klemensa II (1046—1047), Damazego II (1047—1048), Leona IX (1048—1054) i Wiktora II (1055—1057). Następnym papieżem jest również Niemiec, Stefan X (1057—1058), osadzony przez cesarzową niemiecką, Agnieszkę (Seppelt, str. 190—192).

Za Grzegorza VII (1073—1085) rozpoczyna się długa walka między papiestwem a cesarstwem. W walce tej cesarze niemieccy posługują się konkurencyjnymi papieżami, nazywanymi odtąd "antypapieżami". Tymi niemieckimi konkurencyjnymi papieżami byli Klemens III (1080—1100), Teodoryk (1100), Albert (1102), Sylwester IV (1105—1111), Grzegorz VIII (1118—1121), Wiktor IV (1159—1164), Paschalis III (1164—1168), Kalikst III (1168—1178).

Jak widać z tego krótkiego, wykazu cesarze niemieccy osa­dzili w latach 963—1058 dwunastu papieży, którzy łącznie panowali około czterdziestu lat, a następnie w latach l080—1178 jeszcze ośmiu antypapieży.

Osadzeni na tronie papieskim przez cesarzy niemieckich pa­pieże ci oczywiście czynili z papiestwa narzędzie ekspansji nie­mieckiej. "Samodzielność" tych papieży należy do bajek. Na­stawiony prowatykańsko historyk kościoła, prof. Sawicki, pisze wyraźnie w "Historii stosunku kościoła do państwa":

"W wiekach X i XI Kościół przeżył głęboki upadek. Było nieomal tak źle, jak później, w końcu XV wieku, gdy na. Sto­licy Apostolskiej zasiadali ludzie pokroju Aleksandra VI o fi­zjonomii prawie(?) zbrodniarzy... Obsadzanie urzędów kościel­nych (przez cesarza niemieckiego, A. N.)... posiadało, formę identyczną z nadawaniem godności świeckich... Cesarze (nie­mieccy) powoływali papieży i biskupów kierując się przy tym wyłącznie swymi planami'  Najwyższe godności duchowne traktowali władcy jako swa własność... Dochodziło do tego, że papieżami zostawali małoletni lub rozpustnicy... Cesarz (nie­miecki) był zwierzchnikiem papieża, jako władcy świeckiego panującego w państwie kościelnym, i miał decydujący głos przy jego wyborze... Stąd zdarzało się, że papież składał cesarzowi przysięgę wierności" (skrypt uniwersytecki, str. 24, 25, 26).

Okazuje się więc, że dzisiejsze zwierzchnictwo imperializmu amerykańskiego nad papiestwem nie jest żadną nowością w dziejach papiestwa, lecz posiada stare tradycje zależności papiestwa od cesarstwa niemieckiego.

W latach 963—1058 dwunastu "autentycznych" papieży czy­niło z papiestwa pod firmą "chrześcijańskiego uniwersalizmu" narzędzie ekspansji niemieckiego cesarstwa, narzędzie niemiec­kiego parcia na wschód, wypierania i germanizowania plemion słowiańskich, zdobywania dla Niemców "Lebensraumu". Papież Pius XII czyni dziś z papiestwa znów pod tą samą firmą "chrześcijańskiego uniwersalizmu" narzędzie ekspansji impe­rializmu amerykańskiego; narzędzie amerykańskich planów panowania nad światem.

Z niepodlegającego żadnej dyskusji faktu zależności (w wie­kach X i XI) papieży i papiestwa od cesarzy niemieckich wynika niezbicie, że klerykalna teoria historyczna, jakoby właśnie przyjęcie przez książąt polskich zwierzchnictwa papie­skiego ratowało Polskę przed niemiecką ekspansją, mija się z prawdą. Polskę uratowała jej siła, uratowało to, że Mieszko pobił na głowę grafa niemieckiego Wichmana, zdobywając ujście Odry wraz ze Szczecinom; że pod Cedzyną nad Odrą pobił margrabiego Hodona (rok 972); że Bolesław Chrobry toczył trzy wojny z Niemcami odbierając (Niemcom) Łużyce i ze nie pytając ani cesarza niemieckiego, ani podległego mu papieża o zgodę koronował się.

"Uniwersalizm chrześcijański" Ottona I i jego następców, którzy sobie podporządkowali papiestwo, nosi dziś nazwę k o s m o p o l i t y z m u, zwalczającego suwerenność narodów, aby je poddać pod jarzmo amerykańskiego kapitału. Wtedy i dziś "uniwersalna" (powszechna), kosmopolityczna ideologia papie­stwa była i jest sprzeczna z interesami Polski.

 


III. Papieskie dążenie do panowania nad światem

 

Wydawałoby się, że skoro upadek papiestwa i podporządko­wanie go cesarstwu niemieckiemu powodowały działalność sprzeczną z interesami Polski; to walka papiestwa z cesarstwem niemieckim i rozkwit papieskiego feudalnego imperializmu będzie dla Polski korzystny. Wnioskom takim zadają kłam trzy fakty: l, pretensje papieża do zwierzchnictwa nad Polską, 2. walka wyższego duchowieństwa polskiego z państwem o władzę nad państwem i 3, protegowanie przez papiestwo śmiertelnych wrogów Polski — Krzyżaków. Rozpatrzmy ko­lejno każdy z tych faktów.

A Pretensje papieża do zwierzchnictwa nad Polską

"Uniwersalno-chrześcijańskiej" (czytaj: kosmopolitycznej) ideologii cesarza niemieckiego Ottona I, stanowiącej osłonę dą­żenia feudalnego cesarstwa niemieckiego do panowania nad Europą, przeciwstawił papież Grzegorz VII, a za nim Innocenty III i Bonifacy VIII, również "uniwersalno-chrześcijańską" to znaczy kosmopolityczną ideologię panowania pa­pieży nad całym światem. W sławnym dyktandzie (dictatus) papieża Grzegorza VII z roku 1075 czytamy między in­nymi:

artykuł IX: Quod papae pedes omnes principes deosculentur" (Wszyscy książęta mają całować stopy papieża),

artykuł XII: "Quod illi liceat imperatores deponere" (Papież ma prawo usuwać cesarzy z tronu),

artykuł XVIII: "Wyrok papieży nie może być przez nikogo odrzucony. natomiast papież ma prawo przekreślać wszystkie wyroki", .

artykuł XIX "Quod a nemine ipse iudicari debeat" (Nikomu nie wolno sądzić papieża),

artykuł XXII. "Kościół rzymski nigdy nie błądził i nigdy nie zbłądzi",

artykuł XXVII: "Papież ma prawo zwalniania poddanych od wierności" (dla władzy państwowej).

 

Kolorowa reprodukcja pergaminu z Gregoriańskiego Rejestru, znajdującego się w archiwach watykańskich, zamieszczona jest po strome 384 "Propyläen-Weltgeschichte", tom III.

W tym samym Gregoriańskim Rejestrze znajduje się sławny falsyfikat zawierający rzekomą darowiznę całej Polski papie­żowi. Hojną ofiarodawczynią była wypędzona przez Chrobrego macocha Niemka, była zakonnica, Oda.

O Rejestrze Gregoriańskim przytoczę zdanie wybitnego pol­skiego historyka, prof. Mariana Łodyńskiego, z jego monogra­ficznej rozprawy właśnie o tej darowiźnie: Praca nad "porząd­kowaniem" papieskich archiwów prowadzona pod kierunkiem papieża Grzegorza VII stała się zbiorem wielu świado­mie popełnianych nadużyć. Nauka już niejedno z nich wykazała, niejedno też jeszcze czeka tego samego losu. Akty rzekomo oddające św. Piotrowi na własność olbrzymie terytoria uznano w części za zupełne falsyfikaty, w części za interpolacje (własne wstawki przepisywacza, A. N.) w tym cza­sie popełniane" ("Dagome iudex", str. 29). "Nie brak studiów, które stwierdziły — pisze dalej prof. Łodyński — że akty Grze­gorza VII i jego następcy, w których były zawarte uprawnienia do poszczególnych krajów (i danin z tych krajów), rzekomo przez poprzedników jego przed połową XI wieku nabyte, są wypływem zupełnie świadomie popełnianego nadużycia dla celów owej wielkiej gregoriańskiej polityki" (j. w. str. 33).

Warto przypomnieć również zdanie prof. Jana Ptaśnika rów­nież z monograficznej rozprawy o tym samym akcie "Dagome iudex" (Kraków 1911): W Polsce od czasu upadku wszech­władzy cesarskiej daleki papież uważał się za pana, któremu Polska bezpośrednio na mocy darowizny podlegała" (str. 52).

 

Jako przykład, że papieże przypisywali sobie "wyższe zwierzchnicze prawa nad Polska", podaje ksiądz Gromnicki w rozprawie o świętopietrzu, że papież Urban IV uchylał pol­skie prawo krajowe (w r. 1262), "Zabór ziem poddanych papie­żowi uznawany był za świętokradztwo" (Gromnicki, ..Święto­pietrze w Polsce", Kraków 1908 r., str. 43 i 44).

Wynika z tego, że walka papiestwa z cesarstwem niemieckim była walką dwóch potęg feudalnych, obu równie chciwych pa­nowania nad Polską.

Polaków, którzy wyswobodzili się spod zależności od cesar­stwa niemieckiego nie entuzjazmowała wcale idea zależności od papiestwa. Prof. Zdzisław Kaczmarczyk stwierdza w drugim tomie swej pracy o Kazimierzu Wielkim, że "zwierzchność poli­tyczna papiestwa nad Polską zaczynała być wówczas u Polaków mocno niepopularna, równie jak cesarska" (str. 11).  Spytko z Melsztyna, poseł Kazimierza Wielkiego na dworze Karola IV w r. 1357, w swojej słynnej rozmowie pełnej dowcipu i dumy wyraźnie podkreśla, że w przeciwieństwie do cesarza, który jest niższy od papieża i składa mu przysięgę, król polski jest od papieża niezależny (Kaczmarczyk "Monarchia Kazimierza Wiel­kiego", str. 11).

Znalazło się wprawdzie dwóch ludzi osadzonych na tronach książęcych przez biskupów — Władysław Plwacz i Leszek Biały, którzy zapisywali Polskę papieżom, ale naród polski, patrioci polscy nigdy nie uznawali papieskiego zwierzchnictwa i stwier­dzali, że Polska jest suwerenna i obowiązywać w niej może tylko i wyłącznie prawo polskie.

Myśli ogromnej większości polskiego narodu wyraził wybitny myśliciel polski XV wieku Jan Ostroróg, który będąc kato­likiem i pragnąc "katolickim królestwo polskie zachować, ale przeprowadzając ścisłą granicę pomiędzy spra­wami religii a sprawami politycznymi", domagał się, aby królestwo polskie zrzuciło z siebie "wszelki cień zależ­ności w rzeczach państwowej polityki od władzy papieskiej" (Michał Bobrzyński, "Szkice i studia" tom II, str. 14).

Była to w Polsce myśl bardzo stara pamiętająca jeszcze czasy Mieszka Starego. Długosz w księdze VI dziejów Polski pod rokiem 1175 pisząc o Mieszku Starym stwierdza, że powiedział on wichrzycielskiemu biskupowi krakowskiemu Gedeonowi, "aby pilnował raczej swoich powinności bisku­pich, jako sobie właściwych, nie mieszając się do spraw publicznych".

Z "Diariusza Sejmu Piotrkowskiego roku pańskiego 1565" wi­dzimy, że pretensje papieskie do zwierzchnictwa nad Polską budziły w Polsce powszechne oburzenie. Wybitny patriota i śmiały mówca, marszałek Izby Poselskiej Mikołaj Siennicki, mówił 6 lutego 1565 roku: "Polak nie będzie niewolnikiem papieskim". W dalszym ciągu dowodził Siennicki, że prawo watykańskie jest prawem cu­dzoziemskim i jako prawo cudzoziemskie nie obowiązuje Polaków; Polaków powinno obwiązywać jedynie prawo polskie.

Przemawiając 29 marca 1565 roku mówił Siennicki: "Kusili się też od dawna ichmościowie księża... aby to nasze prawo pol­skie odłożyć, a cudzoziemskie na nas nawlec". "My, Polacy, mamy nasze prawo polskie, żadne inne cudzoziemskie prawo nie jest nam potrzebne. O żadnym innym prawie cesarskim czy pa­pieskim ani słyszeć nie chcemy i cierpieć go nie będziemy".

Z ogromnej ilości wypowiedzi patriotów polskich, protestują­cych przeciw roszczeniom papieskim do rządzenia się w Polsce jak we własnej kolonii, wymienię jeszcze starostę wschowskiego, Franciszka Radzewskiego, który w roku 1705 napisał memoriał w odpowiedzi na breve papieża Klemensa XI. Oto kilka fragmentów z tego memoriału, przytoczonego w rozprawie Jarochowskiego o prymasie Radziejowskim: "Rzeczy doszły do tego stopnia, że kuria rzymska nie poprzestając na wyko­nywaniu jurysdykcji w sprawach kościelnych zaczyna mie­szać się także w prawa Rzeczypospolitej". Kiedy Polska była "zatopiona w oceanie nieszczęść i niebezpie­czeństw" papieże i ich nuncjusze milczeli, natomiast "sko­rośmy się tylko ruszyli ku naszemu oswobodzeniu", zaczęli "nam wymierzać nauki lub groźby" (str. 160, 162).

 

B Walka wyższego duchowieństwa polskiego z państwem o władzę

 

Pretensje papieskie do zwierzchnictwa nad Polską byłyby niegroźne gdyby papież nie posiadał potężnych narzędzi ich realizacji Jednym z takich narzędzi polityki papieskiej we­wnątrz Polski byli niektórzy polscy biskupi, drugim narzędziem, zagrażającym Polsce od zewnątrz, byli Krzyżacy. Cele obu papieskich agentur były pozornie różne. Część biskupów polskich dążyła do zdobycia potęgi gospodarczej i politycznego zwierzch­nictwa nad państwem polskim, natomiast Krzyżacy dążyli do oderwania od Polski jej ziem i do politycznego osłabienia na­szego państwa. Skoro jednak według prawa kanonicznego właścicielem majątku kościelnego jest papież, wzrost majątku pol­skiego Kościoła oznaczał wzrost potęgi finansowej papieża. Pa­pież ściągał ze wszystkich dóbr Kościoły polskiego tzw. "papieską, dziesięcinę", całoroczne dochody od wakujących beneficjów i różne nadzwyczajne i okolicznościowe daniny, niezależnie od ściąganego z całej ludności świętopietrza Walka Kościoła pol­skiego z państwem o ziemię była walką o doczesne, materialne, finansowe interesy papiestwa.  Z każdym nowym majątkiem zdobytym przez polskie duchowieństwo wzrastały dochody pa­pieskie z Polski, wzrastał ilościowo i procentowo odpływ kapi­tałów z Polski do kasy papieskiej. Wzrost władzy politycznej duchowieństwa oznaczał również wzrost władzy papieskiej, Bi­skupi bowiem przeważnie posłusznie spełniali wszystkie roz­kazy papieża. Przeważna część episkopatu polskiego była koniem trojańskim papiestwa wewnątrz Polski i walka toczona przez ten episkopat z państwem polskim była w gruncie rzeczy walką papiestwa o ujarzmienie Polski i przekształcenie jej w papieską kolonię. Oczywiście, w interesie papiestwa leżało rozszerzenie granic tej kolonii, ale tylko w tych kierunkach, które jeszcze nie podlegały papiestwu, a więc przede wszystkim na wschód. Episkopat polski był zainteresowany w takiej ekspansji państwa polskiego na wschód, nakłaniając później historyków klerykalnych do przedstawiania różnych polskich biskupów i arcybisku­pów jako wielkich Polaków, którzy przyczynili się do wzrostu potęgi Polski.

Cała rzecz jednak w tym, że te pozornie sprzeczne zjawiska jak wkład polskich biskupów w ekspansję Polski (a w związku z tym wpływów papieskich) na wschód i najazdy krzyżackie pustoszące Polskę i odrywające od Polski cale prowincje, były przejawami jednej i tej samej polityki papieskiej.

Jednym z typowych przedstawicieli tej części wyższego du­chowieństwa polskiego, która sama siebie uważała przede wszystkim za agenturę papiestwa i bez żadnych skrupułów to­czyła walkę przeciw państwu polskiemu w imię interesów pa­piestwa, był arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz (1199—1219).

Najwybitniejszym przedstawicielem polskiej myśli państwo­wej był wówczas książę Władysław Wielki Laskonogi. zmierza­jący do zjednoczenia Polski rozbitej na dzielnice i do wzmoc­nienia władzy państwowej. W poprzek tym planom stanął wła­śnie arcybiskup Kietlicz. "Na stolicy gnieźnieńskiej — pisze o nim Stanisław Zachorowski — siedział wówczas Henryk Kiet­licz... człowiek tym różny od innych biskupów, że z żywio­łami krajowymi nie łączyły go żadne związki i który dlatego tym bezwzględniej mógł służyć za organ ide­ałów polityki papieskiej i interesów kościelnych. ... Wystąpie­nie arcybiskupa przeciw księciu przybrało od razu formy naj­ostrzejsze Kietlicz rzucił klątwę na Laskonogiego" ("Dzieje Polski Średniowiecznej", str. 215).

"Wystąpienie Kietlicza — pisze prof. Sawicki — nie było dziełem przypadku; gdy porównamy daty arcybiskupie rządów Kietlicza (1199—1219) i papieskich Innocentego III (1198 do 1216), zauważymy, że właśnie w czasie pontyfikatu najwięk­szego przedstawiciela epoki hierokratycznej (po polsku: klerowładczej, A. N.) Kościół polski uzyskał pełną niezależność w sto­sunku do władzy państwowej. Arcybiskup Henryk po­siadał zresztą osobisty kontakt z papieżem i działał niewątpliwie pod wpływem inspiracji płynących z Rzy­mu" ("Historia stosunku Kościoła do państwa", str. 87).

Że Władysław Wielki Laskonogi został wyklęty przez arcybiskupa Kietlicza "pod wpływem inspiracji płynących z Rzymu" świadczy najlepiej Długosz, który jako osoba duchow­na musiał niewątpliwie sympatyzować z arcybiskupem. Oto co Długosz pisze o księciu Władysławie: "Władysław... zgodną i powszechną wolą za monarchę uznany objął księstwo krakow­skie... Na tej stolicy z wielką łaskawością sprawując rządy, miłowany od wszystkich, dla każdego przystępny, sę­dzia baczny i sprawiedliwy, słabych zastawiał od ucisku, a w żądaniach słusznych i uczciwych nikomu nie odmawiał ucha" ("Dziejów polskich księga VI", rok 1203, str. 161).

Rozumne, sprawiedliwe, silne i dla Kościoła łaskawe rządy Władysława Wielkiego Laskonogiego nie podobały się papieżowi i jego agenturze.  Kościół chciał być "wolny". Jeżeli mamy wątpliwości, co oznacza "wolność" Kościoła, przypomnijmy so­bie Anatola France'a: w najlepszych warunkach (a więc nawet w takich jakie obecnie ma Kościół w Polsce Ludowej) Kościół będzie miał prawo wołać, że nie jest wolny ("że jest prześladowany"), bo zdaniem biskupów, Kościół jest wolny tyl­ko wtedy, gdy rozkazuje. ("Kościół a Rzeczpospolita" r. 1911, str. 10—13).

Agentura papieska kierowana przez arcybiskupa Kietlicza toczyła walkę przeciw państwu polskiemu nie o wolność, ale o władzę. I klątwa została rzucona na Władysława Wielkiego Laskonogiego nie dlatego, że rządził źle, bo właśnie rządził ro­zumnie i sprawiedliwie, zgodnie z interesami państwa polskiego. Władysław, a w jego osobie polska władza państwo­wa, został wyklęty przez arcybiskupa Kietli­cza, ponieważ taka była inspiracja papieska.

Arcybiskup Kietlicz zorganizował przeciw księciu Władysła­wowi ligę, w skład której wchodzili książęta: Leszek Biały, Wła­dysław Plwacz i Konrad Mazowiecki. Nie od rzeczy będzie przy­pomnieć w kilku słowach kim byli ci książęta.

O Leszku Białym pisze Zachorowski, że był "tym dogodniej­szy dla egoistycznej polityki możnych, że zawdzięczał swe wy­niesienie wyłącznie ich poparciu... nie występował z inicjatywą, w polityce wewnętrznej ulegał możnym, a zwłaszcza po­wolnym się okazał wobec Kościoła...   Leszek pierwszy z książąt polskich oddał się w roku 1207 w opiekę Sto­licy Apostolskiej uznając przez to jej zwierzchnictwo. Przedtem jeszcze zrzekał się swych uprawnień wobec Kościoła... a wy­niesiony na tron przez biskupa krakowskiego, spłacał dług wdzięczności Kościołowi itd. itd." (str. 210-213).

O Władysławie Plwaczu, drugim uczestniku sprzysiężenia przeciw wyklętemu Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu, pisze Zachorowski, że "działał jako narzędzie planów Kościoła" (str. 215). "Im mocniej stał tron książęcy w sporach kościel­nych wobec ciosów kar kościelnych i gromów klątw, tym bardziej otwierała się przed biskupami inna droga wiodąca do celu, droga popierania książąt uległych rozkazom hierarchii kościel­nej i szczodrych w nadaniach przywilejów... księciem takiego typu był zwłaszcza Odonic (Władysław Plwacz), który... stal w służbie episkopatu gotów zawsze do spełniania jego życzeń i rozkazów". Wydartą Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu dzielnicę Władysław Plwacz "oddawał pod opiekę papieża, który podwyższył mu czynsz". Później doszedłszy do władzy Włady­sław Plwacz "wypłacał dług wdzięczności wobec Kościoła... Przywileje na rzecz biskupstwa i kapituły poznańskiej były bardzo rozległe, gdyż nie tylko znosiły wszelkie opłaty i świad­czenia na rzecz państwa..., ale kładły fundamenty szerokiej ju­rysdykcji patrymonialnej (sądownictwa pańskiego)... przywileje te tworzyły z dóbr katedry poznańskiej prawie niezawisłe pań­stewko" (str. 215—249). Streszczając: Plwacz był "narzędziem biskupów" (str. 255).

Wreszcie trzeci uczestnik sprzysiężenia, Konrad Mazowiecki "hojnie rozdawał posiadłości i przywileje biskupstwom swych dzielnic nie zważając, że osłabiał przez to ich wewnętrzną siłę i spoistość". Rządy jego znamionowała "lekkomyślność i bezplanowość" (str. 246—247). W roku 1226 tenże Konrad Mazo­wiecki hojnie szafujący polską ziemią sprowadził do Polski Krzyżaków, ogniem i mieczem realizujących ideę papieskiego panowania nad całym światem, a w dwa lata później ofiarował im ziemię chełmińską.

Otóż ci trzej książęta, marionetki w rękach biskupów, spłaca­jący im długi wdzięczności i powolni ich rozkazom, zjechali się w roku 1210 do Borzykowa w celu zawiązania koalicji przeciw Władysławowi Wielkiemu Laskonogiemu, który zgodnie z tra­dycjami Bolesława Chrobrego, Bolesława Śmiałego i Mieczy­sława Starego bronił autorytetu i suwerenności polskiej władzy państwowej przed zamachami ze strony biskupów i świeckich możnowładców. Twórcy koalicji borzykowskiej sformułowali i podpisali cele walki przeciw Władysławowi Wielkiemu Lasko­nogiemu. Arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz obiecał spi­skowcom " wszelką pomoc ze strony Kościoła" uzyskując od

nich w zamian dla duchowieństwa "wolność od świadczeń na rzecz państwa" i prawdopodobnie również "uwolnienie duchownych spod sądownictwa państwowego" (Zachorowski, str. 218).

Sąd Zachorowskiego o sprzysiężeniu borzykowskim i jego uczestnikach jest sądem olbrzymiej większości polskich histo­ryków, którzy często używają określeń znacznie ostrzejszych, nazywając Konrada Mazowieckiego i Władysława Plwacza zbrodniarzami. Zwłaszcza na tym ostatnim ciąży od czasów Dłu­gosza poważny zarzut udziału w zbrodni gąsawskiej — w zamordowaniu Leszka Białego. Część reakcyjnych historyków dostrzega jednak aktualność problemów sprzysiężenia borzykowskiego i zainteresowana jest w rehabilitowaniu tego narzę­dzia biskupów, jakim był Władysław Plwacz.

Niby naukowe Wydawnictwo Instytutu Teolo­gicznego Księży Misjonarzy pod tytułem "Nasza przeszłość", rozpoczęto — niby przypadkowo — pseudohistoryczną apologią właśnie Władysława Plwacza, pióra księdza Józefa Umińskiego.

"Wbrew temu, co mu kłamliwa... propaganda jego przeciwników zarzucała —pisze ksiądz Umiński o Władysławie Plwaczu — i wbrew panującemu o nim powszechnie — już od czasów Długosza! sądowi historyków, wśród całej plejady równoczesnych mu wybitniejszych i mniej wybitnych książąt piastowiczów jest on obok... Leszka Białego, bodaj jedynym, który liczył się z nakazami ustaw i sprawiedliwości... Był on następnie wyjąt­kowym między współczesnymi sobie księciem, który nie za­służył na żadną, w ścisłym tego słowa znaczeniu, naganę ze strony papieskiego opiekuna Polski, podczas gdy innych książąt spotykały jeżeli już nie formalne kary, to przynajmniej upomnienia Stolicy Apostolskiej itd. itd." ("Nasza przeszłość" Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, Kraków 1947, tom II, str. 14).

Argument księdza Umińskiego jest niezmiernie interesujący. Ten sam argument będą mogli przecież wysunąć za kilkadzie­siąt lat przyszli duchowni — apologeci faszysty Doboszyńskiego. Przecież zbrodniarzom faszystowskim,

szpiegom niemieckim, szpiegom amerykańskim, organizatorom band podziemnych i sprzysiężeń przeciw państwu polskiemu ani papież, ani ksiądz Piwowarczyk nie grozili i nie grożą ekskomuniką.

Pseudoobiektywizm klerykalnego historyka, księdza Umiń­skiego, przypominającego niby przypadkiem właśnie teraz, że Władysława Plwacza "wziął pod opiekę świętego Piotra i swoją papież Honoriusz III pismem z dnia 9 lutego 1217 roku" (str. 9) i podającego jako "argument", że Władysław Plwacz nie był zbrodniarzem, ponieważ "nie słyszymy o żadnej karze kościelnej, która by spadla na niego po wypadkach gąsawskich"(*Po zamordowaniu Leszka Białego.) (str. 9), ma wyraźne ostrze polityczne.

Argumentacja ta nie ma nic wspólnego z prawdą historyczną. Kary kościelne nie spadały wcale na zdrajców, zbrodniarzy, rozpustników. Kary kościelne, na czele z ekskomuniką, spadały na tych, którzy bronili suwerenności władzy państwowej przed dążeniami papiestwa i części hierarchii kościelnej do panowania w Polsce.

Klątwy i inne kary kościelne były orężem walki politycznej papiestwa i jego agentur przeciw państwu polskiemu i przeciw narodowi polskiemu; orężem walki o władzę, o panowanie pa­pieskiego prawa, o ziemię, o majątki, o dziesięciny.

Z królów i książąt polskich wyklinani byli: Bolesław Chrobry (którego arcybiskup Gaudenty według Galla "dicitur anathemate percussisse"), Bolesław Śmiały, Władysław II (za dążenie do zjednoczenia podzielonej przez Krzywoustego Polski), Mieczysław Stary, Władysław Laskonogi. Henryk Brodaty, Bo­lesław Rogatka, Leszek Czarny, Henryk Probus, Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki i Kazimierz Jagiellończyk.

Warto przy tym podkreślić, że skromnego i bogobojnego Leszka Czarnego wyklęto za uwięzienie biskupa Pawła z Przemankowa, o którym pisze Długosz, że "zdrożnych, ze stanem i powagą biskupią niezgodnych dopuszczający się nadużyć i po­niewierający swoją godność pasterską Paweł, biskup kra­kowski, oddany przede wszystkim swawoli i rozpuście, mniszkę wziął za nałożnicę...  gwałtownik, nieznośny dla swych poddanych i sąsiadów" buntował się kolejno przeciw czterem książętom polskim i z wrogami państwa polskiego "począł skrycie się porozumiewać". Kiedy zaś bogobojny Le­szek Czarny, założyciel katedry lubelskiej, uwięził tego roz­pustnika i warchoła, "Janusz, arcybiskup gnieźnieński, powstał, jak urzędowi jego przystało, na to uwięzienie biskupa i całą prowincję gnieźnieńską interdyktem obłożył" (Długosz, księga VII, rok 1271, str. 409).

Henryka Brodatego, Henryka Probusa. Bolesława Rogatkę i Kazimierza Wielkiego wyklinano w sporach o dziesięciny. "Dziesięcina — pisze prof. Tadeusz Silnicki w "Dziejach i ustroju Kościoła na Śląsku" — stanowiła nie tylko poważne źródło dochodów kościelnych, ale urastała do znaku suwerenności Kościoła ponad całym społeczeństwem" (str. 137). Inte­resujący traktat o dziesięcinach napisał Tadeusz Czacki. "W ciągu kilku wieków — czytamy w tym traktacie — mnogie wyszły pisma o dziesięcinach; wielu teologów i kanoników wyprowa­dzało należność dziesięcin z prawa boskiego, ci zaś, którzy mu­sieli płacić, nazywali je owocem ustaw diabelskich" (str. 3). "Zgubną i rujnującą" nazywał dziesięcinę w pracy o "ludności wieśniaczej" konserwatywny historyk Franciszek Piekosiński (str. 81). "Dziesięcina stanowiła jedną z najbardziej łupieżczych danin i uprzywilejowaną przed wszystkimi innymi" — pisał Aleksander Świętochowski  ("Historia chłopów polskich", str. 33).

Biskup Bodzanta, który wyklął Kazimierza Wielkiego, dowo­dził, że "dziesięcina swobodna (płacona z dobrej woli, nie z przymusu i dowolnie wybranemu kościołowi, a nie wyznaczo­nemu przez biskupa) przynosząc uszczerbek Kościołowi pociąga za sobą grzech śmiertelny" (Helcel, "Badania w przedmiocie historii dziesięcin kościelnych w Polsce", str. 3).

Szczególnie uciążliwa była dziesięcina snopowa, "bo ksiądz nie dozwalał sprzątnięcia zboża póki swej dziesiątej kopy nie powytykał — pisze Aleksander Brückner w "Dziejach Kultury Polskiej" — toteż, mógł i zgnoić całe zboże na polu, gdy była słota" (tom I, str. 330). Otóż wymienionych królów i książąt wyklinano nie za odmowę dostarczania dziesięcin, ale za próbę zamiany dziesięciny snopowej na równowartość pieniężną. Biskup wrocławski Tomasz który pojednał się z Bolesławem Rogatką i "przyrzekł zmianę dziesięcin snopowych na pieniężne w całej diecezji wrocławskiej", ściągnął na siebie oburzeni całego episkopatu, który uspokoił się dopiero po jego oświadczeniu - jak pisze Długosz — że wprawdzie przyrzekł, ale nie uiścił obietnicy zamieniania dziesięciny snopowej na pieniężną i że jej nigdy nie dotrzyma".

W walce o dziesięciny biskupi stosowali najbardziej brudne metody, przedstawiając dziesięciny jako rzecz dozwoloną i miłą Bogu. Na nie płacących dziesięcin duchowieństwo rzucało klątwy wyklinając poszczególne jednostki, miasta, a nawet całe diecezje. Nierzadko przeciw nie płacącym dziesięcin organizo­wane były krucjaty. Między innymi, papież Aleksander IV ogłosił 29 marca 1257 roku przytoczone przez Długosza we­zwanie do krucjaty przeciw księciu Bolesławowi Rogatce. Przede wszystkim do krucjaty został wezwany arcybiskup magdeburski. W piśmie papieskim czytamy, że Bolesław Ro­gatka "młot ciążącej na nim kary kościelnej tyle waży co plewę i gardzi nią zuchwale", toteż "gdy nie uczuwa jak należy razów Piotrowego miecza, cóż nam innego pozostaje, jeno dobyć przeciw niemu miecza cielesnej kary... przeciw rzeczo­nemu księciu głosić macie wyprawę krzyżową... My zaś wszyst­kim... którzy na wezwanie nasze krzyż(?) podniosą... nadajemy takie samo odpuszczenie grzechów, jakie dla krzyżowników (uczestników wypraw krzyżowych przeciw Turkom i Arabom)... Sobór powszechny udzieli" (Księga VII, str. 358). (w powyższym cytacie nie ma błędu skanera "uczuwa" i "krzyż(?)"są być może błędami powstałymi przy składaniu książki i druku - dop. legaba)

Mało jednak widać zależało ludziom na odpuszczeniu grze­chów przez papieża, bo nikt się do krucjaty przeciw księciu lignickiemu Bolesławowi nie pokwapił; książę ów żył sobie po klątwie szczęśliwie jeszcze kilkanaście lat i przeżył tych wszyst­kich, którzy go wyklinali.

Rezultatem działalności takich biskupów jak np. wrocławski Tomasz, który wciąż rzucał klątwy "na poszczególne kościoły, miejsca i kraj cały" uzyskując potwierdzenie klątw u papieża Marcina IV (1284) i Honoriusza TV (1286) i stając się wrogiem państwa wzywając postronnej pomocy" (Silnicki, "Dzieje i ustruj Kościoła na Śląsku", str. 172, 173), było tylko to, że klątwy spowszedniały.

"Dawna uległość ludności kościelnym nakazom i karom ustępowała miejsca duchowi buntu, kiedy klątwa i interdykt zbytnio nadużywane, nie robiły już wrażenia" (Silnicki, str. 185, 186).

Biskupi, którzy wyklęli Bolesława Śmiałego i Władysława Łokietka byli zdrajcami kraju. Żadne krętactwa historyków klerykalnych nic nie pomogą na nie dające się wymazać z Kro­niki Galla słowo "traditor" (zdrajca) wypowiedziane o bi­skupie Stanisławie, a biskupa Muskaty, który wyklął Łokietka, nawet nie próbuje się bronić przed zarzutem służenia obcemu państwu przeciw Polsce.

Na procesie przeciw biskupowi krakowskiemu Muskacie (1295—1320), który na biskupstwie krakowskim przesiedział 25 lat, zeznawali świadkowie, że Muskała "chce usunąć księcia Władysława i wytępić naród polski", że "ma naród polski w nienawiści", powiedział bowiem: "gdybym nie zdołał uczynić tego, co zacząłem i nie wyplenił narodu polskiego, wolałbym śmierć niż życie", zeznawano, że biskup "wysłał rabusiów na łupienie, błogosławił im i zobowiązywał ich, aby niszczyli ziemię, język i naród polski"; ci "wiele kościołów spalili, a we wszystkich grabieżach biskup Muskała uczest­niczył w łupie" (Maria i Zygmunt Wojciechowscy, "Polska Piastów, Polska Jagiellonów", str. 127).

Pobożny Łokietek uwięził biskupa Muskatę w roku 1308. Czy można się dziwić, że w obronie zasady nietykalności bi­skupa, wrogiego Polsce agenta obcego państwa, wystąpił papież Klemens V? Łokietek uląkł się papieskiego gniewu i biskupa-zdrajcę uwolnił.

Biskup Muskała był biskupem krakowskim. Kapitułę kra­kowską nazwał "koniem trojańskim", z którego na całą Polskę wychodzili biskupi i arcybiskupi, — nie jakiś postępowy historyk ale sam biskup Ludwik Łętowski w "Katalogu bi­skupów", prałatów i kanoników krakowskich" (Kraków 1852, tom I, str. XII).

 

C. Papieże z Krzyżakami przeciw Polsce

 

Że Krzyżacy byli śmiertelnymi wrogami Polski i że okru­cieństwami przypominali hitlerowców, o tym wie w Polsce każde dziecko i możemy o tym w tej chwili nie pisać.

Ze orężem ideologicznym ekspansji krzyżackiej na wschód, krzyżackiego "Drang nach Osten", była teoria prawa papieży do panowania nad całym światem, tego również przypominać nie trzeba, tym bardziej że o ideologii krzyżackiej świadczyła sama ich nazwa i czarne krzyże na płaszczach zakonnych.

Że papieżom to zbrojne ramię imperializmu papieskiego mu­siało być szczególnie drogie i bliskie, to również rozumie się samo przez się. Ale warto by może uprzytomnić sobie antypol­skie ostrze tej papiesko-krzyżackiej serdeczności.

Zajrzyjmy najpierw do prof. Jana Ptaśnika, który w swej pracy "Dagome iudex" (Kraków 1911), musi zaznaczyć swój krytyczny stosunek do papiestwa, mimo własnych ideologicz­nych sympatii do niego. Prof. Ptaśnik pisze tak: "Nie chcę przeceniać i nie przeceniam zasług(?!) papiestwa wobec Polski. Owszem, wyraźnie to stwierdzam, że polityka kurii (pa­pieskiej) jak na całą słowiańszczyznę, tak i na Polskę sprowa­dziła bardzo dotkliwe szkody... Rzym protegował na jej nie­korzyść fundacje germańskich państw zakonnych na północy, bo te jako hieratyczne (rządzone przez duchownych, A. N.) mu­siały być bliższymi głowie Kościoła, aniżeli Polska rządzona przez książąt świeckich" (str. 52). Takimi łagodnymi słowami określa prof. Ptaśnik fakt poparcia Krzyżaków przez papiestwo. Nie może ukryć tego faktu również prof. Silnicki w apro­bowanych przez Kurię arcybiskupią "Dziejach Papieży". "Grzegorz IX i jego następcy — pisze prof. Silnicki — poparli Zakon Krzyżacki i to nie tylko w jego wojnie z pogaństwem, ale również w organizowaniu własnego państwa na szkodę Polski. Działo się to przy pomocy licznych bulli papieskich, które Krzyżacy z wielką zręcznością bądź wyjednywali, bądź fałszowali Rychło doszli do znacznej potęgi, tym groźniejszej, że poddanej wprost Stolicy Apostolskiej", (str. 260).

Pierwszy oddział krzyżacki przybył do Polski w roku 1230. W roku 1234 Krzyżacy "podporządkowali się papiestwu" i ofia­rowali ziemię chełmińską Stolicy Apostolskiej (Wojciechowscy, str. 92).

W roku 1308 Krzyżacy wyrzynają w Gdańsku 10 tysięcy Polaków. Do końca września 1309 zagarniają całe Pomorze Gdańskie. W 1329 r. Krzyżacy najeżdżają Kujawy paląc Włodawek. W maju i lipcu 1330 roku urządzają dwa nowe strasz­liwe najazdy na Kujawy. W lipcu 1331 uderzyli Krzyżacy na Wielkopolskę pustosząc ją straszliwie.

"Krzyżacy byli niedoścignionymi mistrzami w niszczeniu nieprzyjacielskiego kraju" (Wojciechowscy, str. 139). We wrze­śniu 1331 roku najeżdżają Krzyżacy i palą kilkadziesiąt miej­scowości, m. in. Chełmno, Łęczycę, Sieradz, Kalisz i Konin, paląc także kościoły i klasztory. W listopadzie 1331 roku Krzy­żacy urządzają jeszcze raz łupieżczą wyprawę na Kujawy zaj­mując Brześć i Inowrocław. Wojny z Krzyżakami toczą się w latach 1409, 1411, 1414—1422, 1431—1435, 1454—1466.

Otóż od przybycia Krzyżaków do Polski w roku 1230 do po­koju toruńskiego w roku 1466, wyraźnie popierają Krzyżaków przeciw Polsce następujący papieże: Grzegorz IX (1227—1241), Jan XXII (1316—1334), Benedykt XII (1334—1342), Kle­mens VI (1342—1352), Innocenty VI (1352—1362), Mikołaj V (1447—1455), Kalikst III (1455—1458) i Pius II (1458—1464). Brak miejsca nie pozwala na gromadzenie dowodów, które każdy łatwo znajdzie w obszerniejszych pracach z dziejów Polski. Bardziej interesujące są wiadomości o reakcji społeczeństwa polskiego na prokrzyżackie wystąpienia papieży. Kanonik gnieźnieński, ksiądz Korytkowski, pisze np. o tym "niepomyślne dla Polski postanowienie papieża (Benedykta XII w sprawie krzyżackiej) wywołało w całym kraju wielkie nie ukontentowanie" (rozprawa o arcybiskupie Skotnickim, str. 115), jako że znać w tym było inspirację krzyżacką. Papież Benedykt XII i jego następca Klemens VI wezwali posłusznych im biskupów do wymuszenia na królu kompromisu z Krzyża­kami i 8 lipca 1343 roku — jak pisze ksiądz Korytkowski — "podpisany został przez króla, arcybiskupa, panów polskich i pełnomocników krzyżackich układ pokojowy upoka­rzający... wielce i krzywdzący naród, mocą którego król... ustąpił zakonowi na własność wieczystą Pomorze, zie­mię chełmińską i michałowską" oraz część Kujaw. "Doprowa­dzenie do skutku tego układu przypisują współ­czesne dokumenty głównie arcybiskupowi (gnieź­nieńskiemu) Jarosławowi itd. itd." (Ksiądz Korytkowski, str. 119).

W dalszym ciągu ksiądz Korytkowski nazywa biskupa kamińskiego, Jana, "nieodrodnym bratem krzyżackim, który "napadł na czele siły zbrojnej dobra arcybiskupie" (str. 133), a o opatach klasztorów żukowskiego, oliwskiego i pelplińskiego, których papież Klemens VI wyznaczył na "komisarzy apostolskich" pisze ksiądz Korytkowski, że "pozostawali pod wpły­wem krzyżackim" (str. 134). W dalszym ciągu pisze ksiądz Korytkowski o mnichu dominikańskim Bernardzie, który "pod­padł Innocentego VI i tyle dokazał kłamstwem i podstępem, że (papież) go własną powagą swoją biskupem płockim ustanowił" (str. 176). Tenże biskup Bernard szukał przeciw Polsce i pol­skiemu duchowieństwu "pomocy i protekcji u jawnych króla i narodu nieprzyjaciół" (str. 177). Prof. Zdzisław Kaczmarczyk, opisując zatarg, jaki wynikł z tego powodu, przypomina, że pa­pież Innocenty VI "sprzyjał Krzyżakom" (str. 139), a "król miał prawo obawiać się, że syn zdrajcy (mowa o biskupie płockim Bernardzie, A. N.)... może mu wiele zaszkodzić, zwłaszcza przez konszachty z Krzyżakami" (str. 140). Zarzut konszachtów biskupa Bernarda z Krzyżakami "notorycznymi wrogami" Polski został wysunięty w prośbie królewskiej do papieża o anulowanie papieskiej nominacji na biskupstwo płockie. Bernard został biskupem w roku 1357, król protestował w roku 1357 i 1360 i 1361, ale biskup Bernard "zbyt silne musiał mieć poparcie krzyżackie, bo papież ten za swego życia (zmarł w roku 1362, A. N.) sprawy tej nie załatwił pozytywnie" (Kaczmarczyk, "Monarchia Kazi­mierza Wielkiego", tom II, str. 142). Jeszcze wiosną 1363 roku król w "uroczystej suplice" prosi papieża o udzielenie arcybi­skupowi gnieźnieńskiemu "upoważnienia do zdjęcia z ducho­wieństwa płockiego ekskomunik, jakie nałożył był biskup Ber­nard, a które to ekskomuniki mimo apelacji do papieża... cią­żyły na nim (tzn. na patriotycznym duchowieństwie polskim, A. N.) nadal" (str. 142).

Także i późniejsi papieże znajdowali się pod mocnymi wpły­wami niemiecko-krzyżackimi. Biskup Łętowski w ten właśnie sposób tłumaczył antypolską, prokrzyżacką politykę papieża Piusa II. "Pius II nie był życzliwy Po­lakom... z powodu długiego pobytu na dworze cesarskim" "W roku 1460 — pisze ksiądz Fabisz — powie­dział Pius II posłom polskim, że król Kazimierz niesprawiedliwie i bez względu na władzę Stolicy Apostolskiej przy­właszcza sobie Prusy". Dla ratowania pobitych przez Kazi­mierza Jagiellończyka Krzyżaków, Pius II wysłał do Polski specjalnego legata, biskupa Hieronima, który na zjeździe piotr­kowskim w roku 1462 "rozwodził się szeroko nad słusznością sprawy krzyżackiej, potępiając Polaków" (ksiądz Fabisz, "Wiadomość o legatach i nuncjuszach apostolskich w dawnej Polsce", Ostrów 1864, za zgodą przełożonych, str.93). Tenże legat Hie­ronim wyraził się, że "lepiej by było, żeby trzy (takie jak Polska, A. N.) państwa zginęły, niż gdyby cho­ciaż jedno z praw Stolicy Apostolskiej zostało nadwerężone" (ksiądz Fabisz, str. 94).

Polacy przejęli listy legata Hieronima do Krzyżaków, wyka­zujące ścisłe współdziałanie papiestwa z krzyżactwem. Niesły­chane było oburzenie całej patriotycznej części społeczeństwa polskiego. Ostroróg powiedział wręcz legatowi papieskiemu, że "udaje tylko pojednawcę, a jest tylko niepokoju podpalaczem" (ksiądz Fabisz, str. 94). To samo było ze wszystkimi innymi "pojednawcami" papieskimi z legatem Aldobrandinem, późniejszym papieżem Klemensem VIII, i komisarzem plebi­scytowym (rok 1920) na Górnym Śląsku, nuncjuszem Rattim, późniejszym papieżem Piusem XI na czele.  Obaj udawali "wielkich przyjaciół Polski", a w rzeczywistości jeden z nich był agentem habsburskim, drugi zaś — jak słusznie powie­dziano na posiedzeniu Sejmu Ustawodawczego 30 listopada 1920 roku — siedział w Polsce "tylko po to, aby razem z Niemcami hakatystami (z kardynałem Bertramem na czele. A N.) uprawiać politykę przeciw Polakom" (na rzecz oderwania Śląska od Polski).


IV. Sojusz papiestwa z wrogimi Polsce Habsburgami

 

Klęski zadawane Krzyżakom przez Polaków za Łokietka, Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka (wyklętego przez protektora Krzyżaków papieża Piusa II) były nie tylko klęskami krzyżactwa, ale również porażką dla watykańskich planów stworzenia wielkiego niemiecko-zakonnego państwa na wschodzie Europy. Te plany zbankrutowały pod Grunwaldem. Zresztą w pamiętnym roku 1410 papiestwo przeżywało szcze­gólnie dotkliwy kryzys, wyrażający się jednoczesnym funkcjo­nowaniem trzech konkurencyjnych papieży; Be­nedykta XIII (1394—1417) Grzegorza XII (1406—1415) i Aleksandra V (1409—1410). W tymże roku 1410 wybrany został pa­pieżem również Jan XXIII, o którym kanonik krakowski Dłu­gosz pisze z bólem żarliwego katolika: "Najohydniejszymi splamił się występkami... stulecie to nie mogło wydać nikczem­niejszego nad owego piastuna wiary chrześcijańskiej".

Klęski krzyżackie były także klęskami prowatykańskiej części wyższego duchowieństwa w Polsce. Nienawiść społe­czeństwa polskiego do Krzyżaków przeniosła się na ducho­wieństwo — pisze hr.. Krasiński, "Powszechna nienawiść, jaką ci księża — żołnierze, uznani za obrońców władzy papieskiej, wzbudzali w Polakach, odbiła na duchowieństwie w ogóle, a może nawet była jedną z głównych przyczyn niechęci do stanu duchownego" począwszy od XIV wieku ("Zarys dziejów powstania i upadku Reformacji w Polsce'', tom I., str. 33).

Długosz pisze, że były takie okresy, w których Polska nie uznawała żadnego papieża, ponieważ mając do wyboru dwóch albo trzech konkurencyjnych papieży nie mogła się zdecydować, m. in. w okresie dwóch równoległych pontyfi­katów Eugeniusza IV (1431—1447) i Feliksa V (1439--1449).

Papiestwo staczało się coraz niżej. Tacy papieże jak Sykstus IV (1471—1484), o którym pisze w aprobowanych przez kurię arcybiskupią "Dziejach papieży" Seppelt, że "od jego pontyfi­katu datuje się wiek zepsucia" (str. 339), jak Aleksander VI, Borgia (1492—1503), Juliusz II  (1503—1513),  Leon X (1513—1521), którego pontyfikat charakteryzuje Seppelt jako "smutny i przerażający obraz zepsucia sięgającego aż do naj­wyższych sfer kościelnych" (str. 354), Hadrian VI (1522—1523), który jako wielki inkwizytor hiszpański spalił przeszło półtora tysiąca ludzi, Paweł III (1534—1549) i Juliusz III (1550—1555) byli oszustami, rozpustnikami i zbrodniarzami. Twierdzenie Husa, iż zbrodniarz nie może być kapłanem, zostało uznane za herezję, a Hus jako człowiek żarliwej wiary, którego przestęp­stwem było pragnienie uzdrowienia Kościoła i ukochanie cze­skiej Ojczyzny, został podstępnie schwytany i spalony.

Rozkład moralny szczytów hierarchii watykańskiej musiał być czynnikiem wzmagającym bunt przeciwko dotychczaso­wym formom organizacji kościelnej, ten bunt, który wyrastał z zasadniczego przełomu, jaki dokonywał się wtedy w Europie. Rozwój gospodarki towarowej i kapitalistycznych stosunków gospodarczych, formowanie się nowoczesnych narodowości — wszystko to rozbijało średniowieczne formy feudalnego pano­wania szlachty, feudalnej anarchii i dążenia największych feudałów — cesarzy i papieży — do panowania nad całą Europą. Zgodnie z charakterem epoki bunt ten przyjął formy religijne. Jedni domagali się równości wszystkich ludzi, to znaczy bronili w owym czasie przede wszystkim chłopów przed wyzyskiem szlachty. Była to skrajna lewica ówczesnych reformatorów — ludzie tacy jak Tomasz Münzer w Niemczech, Wiklif w Anglii, a w Polsce Frycz Modrzewski. Inni występowali jedynie przeciw eksploatacji swych krajów przez papiestwo, w obronie interesów rodzinnych książąt, szlachty czy mieszczaństwa. Takim był np. Luter. Jedni działają jeszcze w ramach Kościoła katolickiego, inni zrywają z nim otwarcie. Ale dla wszystkich charakterystyczne jest, że ich walka z dotychczasowym stanem rzeczy wiąże się nie z niewiarą, lecz z gorącą i żarliwą wiarą ludzi, którzy chcieli uzdrowić, czyli zreformować chrześci­jaństwo. Takimi gorliwymi chrześcijanami byli ci wszyscy reformatorzy, którzy jak Savonarola czy Hus ginęli za wiarę w płomieniach.

Kiedy ten bunt zaczął się rozrastać, potęgi zagrożone przezeń — a papiestwo w pierwszym rzędzie — zdecydowały się na rozpaczliwą obronę metodami terroru, masowym paleniem ludzi i książek.

Serię takich papieży-inkwizytorów rozpoczął Paweł IV (1555—1559) znany z okrzyku: "Gdyby mój ojciec był herety­kiem, sam bym przyniósł drzewo na stos, żeby go spalić!" (von Pastor, "Geschichte der Päpste", tom VI, str. 537).

Narzędziem tego terroru była św. Inkwizycja. Od pontyfi­katu Klemensa V (1305—1314) inkwizycją kieruje sam. papież. Inkwizycja staje się narzędziem polityki pa­pieskiej. Inkwizytor był tylko pełnomocnikiem papieskim, Władzę swoją otrzymywał bezpośrednio i tylko od papieża. Sami inkwizytorowie kładą szczególny nacisk zawsze i wszędzie: we Włoszech, w Niemczech, we Francji, w Hiszpanii, w Anglii i w Polsce na to, że ich władza pochodzi wprost od papieża.

"Przez inkwizycję — pisze hrabia von Hoensbroech — nie zajął Kościół żadnego szczególnego stanowiska wobec państwa: jak niegdyś tak i teraz uważał się za pana, któremu ma być podległe państwo z wszystkimi swoimi prawami. Sądy pań­stwowe były wobec papieskich sądów inkwizycyjnych niczym innym, jak tylko narzędziami wykonawczymi. Z tego powodu nazwano państwo (średniowieczne) katem w ręku papieża". ("Papiestwo i jego działalność społeczno-cywilizacyjna". War­szawa 1907, str. 17).

Cesarze, na równi z papieżami zagrożeni przez ruch reformacyjny. w pełni popierali św. Inkwizycję.  Po spotkaniu cesarza niemieckiego Karola IV z papieżem Urbanem V w Rzy­mie w grudniu 1368, wydał cesarz surowe dekrety przeciw nie­katolikom; jeden z nich zawierał rozporządzenie, aby domy niekatolików były konfiskowane i oddawane inkwizycji w celu przerobienia ich na więzienia inkwizycyjne dla niekatolików.

 

Rozporządzenie to potwierdził papież Grzegorz XI i udzielił za nie cesarzowi najwyższej pochwały bullą z dnia 9 czerwca 1371 roku.

Osoby zadenuncjowane i uwięzione przez inkwizytorów cze­kały po kilka i kilkanaście lat na śledztwo i proces. Oczywiście wypadek taki jak np. Salaverta, przesłuchanego po raz pierwszy w roku 1300, a osądzonego dopiero w roku 1319 należy do rzad­kości, ponieważ zazwyczaj tortury i warunki więzienne powo­dowały szybką śmierć uwięzionych.

Istniało wiele podręczników dla inkwizytorów.  Autorem jednego z nich pod tytułem "Practica Inquisitionis haereticae pravitatis" był inkwizytor papieski Bernard Guidonis (1261—1331). Był on nie tylko wybitnym teoretykiem inkwizycji, ale również praktykiem, skazał mianowicie na spa­lenie 637 heretyków. "Zadaniem inkwizycji — pisał Guidonis — jest wykorzenianie kacerstwa; cel ten można osiągnąć przez tępienie kacerzy, co powinno iść w parze z tępieniem ich pro­tektorów i obrońców. Kacerzy można usuwać w dwojaki sposób: bądź skłaniając ich do powrotu na łono Kościoła katolickiego, bądź też paląc ich na stosie".

Znakomity teolog Franciszek Pegna, wydawca podręcznika dla inkwizytorów, napisanego przez Eymerica ("Directorium inquisitorum") pisze: "Z powodu nieludzkości przestępstwa, jakim jest odejście od wiary katolickiej, nie ustaje kara nawet ze śmiercią kacerza. W dwojaki sposób może inkwizytor wystąpić przeciwko zmarłemu kacerzowi: po pierwsze — konfi­skując jego dobra na rzecz inkwizycji, po drugie — odkopując i paląc jego kości".

Inkwizytor miał prawo stosowania tortur. Początkowo pole­cał Kościół torturować oskarżonych nie przez inkwizytorów, ale przeznaczał do tej czynności świecką zwierzchność, zagra­żając jej klątwą w razie wzbraniania się. Później uznano, że lepiej będzie, jeśli torturowanie przejdzie w ręce sądów duchownych, ponieważ podczas tortur wychodziły na jaw rzeczy nieraz tajemne — pisał Pegna — mogące szkodzić wierze.

"Wszystkie skonfiskowane dobra kacerzy — pisał Pegna — powinny być obracane na pożytek i rozszerzanie świętej inkwizycji. Pogląd, że nie jest rzeczą papieża rozpo­rządzać dobrymi nie leżącymi w jego kraju, jest poglądem fałszywym i bezbożnym."

Tomasz C a r e n a, prokurator rzymskiej inkwizycji za Ur­bana VIII (1623—1644), wydał traktat o inkwizycji pt. "Tractatus de officio sanctissimae inquisitionis", w którym uzasad­niał tezę, że płonący stos i miecz katowski są lepszym sposo­bem zwalczania herezji, niż religijne dysputy. Przy paleniu kacerzy na stosach należy im kneblować usta, aby nie mogli uprawiać propagandy. Dojrzałym do spalenia na stosie jest się już w czternastym roku życia. Tym, którzy żałują, że odeszli od katolicyzmu, może być wyświadczona łaska, że zostaną udu­szeni przed spaleniem. Nie żałujących należy palić żywcem.

Konsultor inkwizycji sycylijskiej, Antonio Diana, był autorem podręcznika "Resolutiones morales", w którym pisał, że "Egzekucje powinny się odbywać w dni świąteczne, w obec­ności wielkiej liczby osób, aby widzieli męki skazanego i mieli odstraszający przykład".

W roku 1693 ukazał się w Rzymie podręcznik inkwizytora z zakonu Dominikanów, Tomasza Menghiniego, pod tytu­łem "Sacro arsenale, pratica dell'officio delia s. inquisitione", dedykowany papieżowi Innocentemu XII i aprobowany przez Ferrariego. Najciekawszym rozdziałem tego podręcznika jest rozdział 6 o torturowaniu odstępców od wiary katolickiej. Tor­tury. zdaniem Menghiniego, należy stosować względem oskarżonego w celu wydobycia od niego zeznań o jego czynach, poglądach, a przede wszystkim w celu wydobycia nazwisk współwinnych. Menghini poleca szczególnie cztery rodzaje tor­tur; przypiekanie, śrubowanie, wyłamywanie stawów i bicie. Miały one być stosowane również wobec nieletnich dzieci.

Szczególną nienawiścią pałała św. Inkwizycja do dzieł sztuki i literatury autorów podejrzanych o antypapieskie tendencje. We wrześniu 1557 roku Inkwizycja wydała obszerny indeks książek, które należy spalić. W licznych miastach rozpoczęło się palenie książek na stosach, czasem i po 10 tysięcy na raz (von Pastor, tom VI, str. 522).

Od tego czasu co kilka lat papież wydaje nowy indeks; przez kilka stuleci było w tych indeksach zakazywane dzieło Kopernika, a do dziś znajdujemy tam wśród książek zabronionych nazwiska takich autorów jak Kant, Kartezjusz, Hume, Spinoza, Pascal, Locke, Vollaire, Rousseau, Ba1zac, Anatol France, Victor Hugo, Zola, a nawet Mickiewicz.

Społeczeństwo polskie odniosło się do tej ofensywy obsku­rantyzmu z oburzeniem. Jeszcze w roku 1534 na sejmiku w Środzie uchwalono instrukcję protestującą przeciw zakazowi drukowania książek w języku polskim, w której czytamy aktu­alne do dziś oskarżenia: "nam księża każą głupimi być!" (Zygmunt Wojciechowski, "Zygmunt Stary", Arct, 1946, str. 294).

Społeczeństwo polskie protestowało. Mieszczanie toruńscy w obronie palonych na stosie książek przepędzili legata papie­skiego kamieniami i część książek uratowali (ksiądz Fabisz, "Wiadomość o legatach", str. 110).

W posłuszeństwie dla Rzymu utrzymywał ludność strach przed władzą sądową duchowieństwa, które do XVI wieku — na mocy narzuconego Polsce papieskiego prawa — więziło, torturowało i paliło obywateli polskich. Św. Inkwizycja dzia­łała bowiem i w Polsce. Ksiądz Fabisz podaje w swojej książce o legatach i nuncjuszach papieskich 42 nazwiska inkwizytorów urzędujących w Polsce w latach 1318—1591 (str. 60—61). Ich akcja wywołała takie wzburzenie, że na sejmie 1552 roku gro­żono wyrżnięciem wszystkich księży, jeżeli bi­skupi zachowają władzę sądową (Ludwik Kubala, praca o Sta­nisławie Orzechowskim, wyd. 1906 r., str. 55). W rezultacie zawieszenie sądów duchownych trwało cztery lata. Wynik tego był taki, że "naród polski, który udawał kato­licyzm przed grozą praw i potęgą biskupią... pokazał zupełnie zmienione oblicze. Mało nie cała szlachta polska w przeciągu roku porzuciła katolicyzm. Szybkość ta... nie ma przykładu" — pisze znany historyk, Ludwik Kubala (str. 56).

Dla przeciwdziałania reformacji ustanowiona została w roku 1556 stała nuncjatura papieska w Polsce. Pierwszym nuncju­szem został Lippomano. "Papież Karaffa (Paweł IV), który wyprawianiem na drugi świat heretyków postanowił dowieść im naocznie, że nie wejdą do królestwa niebieskiego — pisze Kubala — wysłał do Polski podobnego do siebie nauczyciela... który na pierwszej zaraz audiencji radził królowi, aby dla przykładu kazał ściąć dwudziestu możniejszych różnowierców", a następnie sam spalił "jak najniewinniej, jak się pokazało, młodą dziewczynę chrześcijankę (Dorotę Łażęcką, A. N.) i kilku Żydów w Sochaczewie" (str. 57). Rezultat był taki, że nuncju­szów papieskich zaczęto w Polsce powszechnie nazywać "ro­dem jadowitych żmij" (*progenies viperarum, progenies = ród. vipera = jadowita żmija.)) [powstało to zapewne na bazie: Mt 3:7, "A gdy widział, że przychodzi do chrztu wielu spośród faryzeuszów i saduceuszów, mówił im: Plemię żmijowe, kto wam pokazał, jak uciec przed nadchodzącym gniewem?" - dopisek legaby]. Powszech­ne oburzenie zmusiło papieża do odwołania nuncjusza, ale in­stytucja nuncjatury pozostała.

Istotą reformacji w Polsce nie było wcale kwestionowanie takich czy innych dogmatów katolicyzmu. Wspólnym mianow­nikiem wszystkich prądów reformacyjnych w Polsce była chęć uniezależnienia kraju od Rzymu, co zresztą było popularne również w szerokich kołach katolików i katolickiego duchowieństwa. Linia podziału nie biegła więc między katolikami i protestantami, ale między papieżnikami (tak ich wówczas na­zywano w Polsce), a antypapieżnikami, przy czym do antypapieżników zaliczyć wypada niejednego gorliwego katolika.

Wiele było w XVI wieku przyczyn, które mogły skłaniać Polaka patriotę do walki o niezależność Polski od papiestwa.

Przede wszystkim zachodziła wtedy oczywista sprzeczność między polityką papieską a interesami Polski. Szerokie koła społeczeństwa polskiego wiedziały, że w pierwszych stuleciach kontaktów polsko-papieskich papiestwo było narzędziem nie­mieckiej ekspansji na wschód, instytucją ściśle zrośniętą z ce­sarstwem niemieckim, że w następnych stuleciach śmiertelni wrogowie Polski - Krzyżacy podlegali bezpośrednio papie­żowi i byli przezeń popierani. W XVI wieku widoczny znów był sojusz polityczny papiestwa z wrogimi Polsce Habsbur­gami.

Drugim istotnym powodem była niepopularność idei politycznego  zwierzchnictwa  papieży, nad Polską. Nie tylko protestanci, ale również większość katoli­ków a także liczni księża katoliccy i biskupi stali na stano­wisku suwerenności państwa polskiego. Tymczasem papieże traktowali Polskę jak swą kolonię, jak feudalne lenno i do­magali się świętopietrza nie tylko ze względów finansowych, ale także jako symbolu politycznej podległości i zależności.

Z tych dwóch powodów wypływał trzeci, mianowicie świa­domość niebezpieczeństwa, jakie przedsta­wiał fakt, że część wyższego duchowieństwa, piastującego w Polsce wysokie godności pań­stwowe, kierowała się przede wszystkim in­teresami dalekiego, obcego państwa — państwa kościelnego, prowadzącego swoją własną politykę sprzecz­ną z interesami Polski.

Czwartym ważnym powodem politycznym rozpowszechnia­nia się nastrojów antypapieskich w Polsce było ciągłe miesza­nie się papieży do wewnętrznych spraw Polski, a zwłaszcza do naszej polityki zagranicznej. Nie tylko protestanci, ale liczni katolicy wraz z częścią duchowieństwa uważali, że polska po­lityka zagraniczna powinna być dyktowana wyłącznie interesami państwa polskiego, a nie interesami papiestwa i związanych z papiestwem Habsburgów.

Piątym powodem była świadomość, że papiestwo i jego agentury hamują rozwój kulturalny naszego kraju przez akcję obskurancką, skierowaną prze­ciw wolności myśli, wolności badań naukowych i przeciw roz­wojowi języka narodowego.

Literatura w języku polskim rozwinęła się u nas bujnie do­piero właśnie w okresie buntu przeciw wpływom papiestwa.

To były powody najważniejsze. Kiedy zaś znaczna część Po­laków odeszła od katolicyzmu, doszedł powód szósty: protest przeciw rozbudzaniu fanatyzmu religijnego i podżeganiu do wojny religijnej.  Ogromna większość posłów na sejmikach i sejmach stała na stanowisku, że takie czy inne wyznanie jest. sprawą sumienia człowieka, a w interesie państwa polskiego leży pokój między dysydentami (katolikami i niekatolikami, różniącymi się wyznaniem).

W dziesiątkach uchwał sejmowych powtarzacie ten zwrot: "Obiecujemy to sobie wspólnie, którzy jesteśmy dissidentes de religione (różniący się między sobą w sprawach religii), pokój między sobą zachować."

Nuncjusze papiescy, część biskupów i sprowadzeni przez Hozjusza jezuici próbowali skłócić ze sobą katolików z nieka­tolikami, podżegali do gwałtów i tumultów oraz wywierali na­cisk na władzę państwową, aby przy obsadzaniu urzędów sto­sowała dyskryminację obywateli ze względu na ich wyznanie.

Ostateczne zwycięstwo nad prądami reformacyjnymi w Pol­sce zawdzięcza jednak hierarchia kościelna innemu czynnikowi — klasowemu.  W Niemczech i w Czechach wystąpiły pod sztandarem reformacji szerokie, masowe ruchy chłopskie skie­rowane przeciwko szlachcie. Szlachta polska przeraziła się tych ruchów, zwróciła się ku Kościołowi katolickiemu z tym większą gorliwością, że na szerokich połaciach wschodnich ówczesnej szlacheckiej Rzeczypospolitej, na Ukrainie i Białorusi, lud, chłopi pańszczyźniani, byli prawosławni, a Kościół katolicki był niemal wyłącznie Kościołem szlachty. Szlachta widziała w jezuickiej kontrreformacji jedyną obronę przed buntami chłop­skimi, jedyną ostoję ideową poddaństwa, pańszczyzny i w ogóle klasowego panowania szlachty. Ten argument klasowego inte­resu szlachty miał działanie piorunujące. Strach przed rewo­lucją chłopską spowodował tysiące cudownych nawróceń na katolicyzm. Wszystkie poprzednie powody, przemawiające za zerwaniem z papiestwem, bladły wobec zagrożenia ustroju pa­nowania nad chłopami.

Na reformatorów zaczęto patrzeć z nienawiścią nie z powodu ich teorii religijnych, ale z powodu niebezpieczeństwa, jakie ich wystąpienia przedstawiały dla systemu pańszczyźnianego. Ilu­stracją tego, co się wówczas działo, był fakt, że np. protestanta Stankara oskarżono nie tylko o "podkopywanie wiary", bo w gruncie rzeczy sprawa wiary była dla szlachty polskiej mało istotna, ale "o podkopywanie istniejącego porządku politycznego... o podburzanie niższych klas przeciwko wyższym, o schlebianie motłochowi... o dążność do ustano­wienia wspólności majątkowej... o zaprowadzenie równości wśród wszystkich mieszkańców kraju, by nie było ani pa­nów ani sług" (Walerian hr. Krasiński, "Zarys dziejów powsta­nia i upadku Reformacji w Polsce" tom I, str. 135).

Tym argumentem obrony klasowego interesu szlachty ope­rowała planowo i świadomie hierarchia kościelna. Szermował nim często człowiek zupełnie obojętny .dla wiary, biskup — ateusz, znany z powiedzenia: "A wierz sobie nawet w kozła, bylebyś mi dziesięcinę płacił!" (Z przed­mowy do łacińskiego wydania listów Zebrzydowskiego). Ten "biskup w rzeczach wiary najzupełniej obojętny i jak wielu ówczesnych dostojników kościelnych... nie odznaczający się większą skrupulatnością moralną" (Henryk Barycz, "Proces Krupki‑Przecławskiego o wiarę w roku 1551", str. 424), lepiej od innych biskupów wiedział, jak zyskać szlachtę dla katoli­cyzmu, z którego sam — nie wierząc w nic — czerpał znaczne korzyści. "Jakie będą skutki — mówił tenże biskup Andrzej Zebrzydowski — ze swobodnego rozwijania się herezji pośród nas?... Będzie anarchia jak w Niemczech, gdzie chłop nie słucha pana..." (Walerian hr. Krasiński, tom I, str. 110).

Większość tej szlachty, która porzuciła niegdyś obóz papieżników ze szlachetnych i patriotycznych powodów politycznych i kulturalnych, cofnęła się nagle na pozycje reakcyjne i z po­wodów klasowych, wróciła na łono papieżników. Reformacja dała Polsce "złoty wiek" literatury; zwycię­stwo papieżników doprowadziło do mroku i rozkładu czasów saskich.

W roku 1658 osiągnięta została zgoda szlachty katolickiej ze szlachtą luterańską na wypędzenie "Braci Polskich", wyznania obejmującego około 25 tysięcy ludzi (Jan Dürr-Durski, "Aria­nie Polscy", W-wa 1948, str. 7), których poglądy społeczne wy­dały się groźne zarówno szlachcie katolickiej, jak szlachcie luterańskiej. Przeciwieństwo katolicyzmu i luteranizmu okazało się nieistotne, gdy w grę wchodził interes klasowy.

A tymczasem stała nuncjatura funkcjonowała. Polityka pa­pieska opierała się w tym czasie (od połowy XVI do końca XVII wieku) na politycznym sojuszu z wrogimi Polsce Habsburgami. Zgodnie z tym działalność nuncjuszów papieskich w Polsce była — z woli i za wiedzą papieży — jed­nym z przejawów realizowania tego sojuszu. Mówiąc innymi słowy, nuncjusze papiescy w Polsce byli jedno­cześnie płatnymi agentami Habsburgów.

Ciekawym przykładem ich roboty szpiegowskiej jest dzia­łalność w Polsce nuncjusza Commendonego (1563-1565 i 1571—1573) i nuncjusza Hannibala z Kapuy (1587—1589).

Nuncjusz Commendone zwiedził całą ówczesną Polskę włącz­nie z dalekimi twierdzami na pograniczach w celach szpiegow­skich. O polskich twierdzach i stanie sił zbrojnych, a także o tajnych obradach politycznych, o których wiedział od swych agentów, donosił szczegółowo obu swym panom: papieżowi i cesarzowi. Zachował się jego list z 8 marca 1565 roku, w któ­rym pisze: "Poczytuję to za szczególniejsze szczęście, iż speł­niając w tym kraju (to znaczy w Polsce, A. N.) obowiązek mój według rozkazów ojca świętego, mogę zasłużyć się cesarzowi i arcyksiążętom" (Listy nuncjusza Commendonego, tom II, str. 98). Za działalność szpiegowską otrzymał Commendone od pa­pieża na interwencję cesarza kapelusz kardynalski 12 marca 1565 roku. Za to samo został wyproszony z Polski, gdzie Jakub Ostroróg i marszałek izby poselskiej Mikołaj Siennicki ujaw­nili przed Sejmem jego działalność szpiegowską na rzecz Habsburgów i przepowiedzieli, że będzie się starał osadzić Habsbur­ga na tronie polskim.

W tym celu nuncjusz Commendone, protegowany przez ce­sarza austriackiego u papieża, został wyznaczony powtórnie nuncjuszem w roku 1571. Jeszcze za życia Zygmunta Augusta nuncjusz Commendone spotykał się w lesie ze spiskowcami — płatnymi agentami Austrii — i projektował wraz z nimi zbrojny zamach stanu w celu oddania tronu polskiego Habsbur­gowi. Odwołany w roku 1573 popadł w niełaskę za to, że nie potrafił oddać Polski Habsburgom.

W latach 1574—1576 pracuje "z polecenia kurii na korzyść cesarza" nuncjusz Wincenty Laureo i "posuwa się w tym tak daleko, że skompromitowany musiał opuścić Polskę" (Nanke, "Z dziejów polityki kurii rzymskiej wobec Polski", Lwów, 1921, str. 51). W latach 1587—1589-działa na terenie Polski nuncjusz papieski Hannibal di Capua, również agent habsburski, któ­remu szyfrowana instrukcja papieska nakazywała: "Gdziebyś mógł przyjść z pomocą domowi habsburskiemu, tam należy przyłożyć się do tego z wielką gorliwością", bo papież pragnie, aby "jeden z arcyksiążąt zasiadł na tronie polskim" (Nanke, str. 19 i 172). Szyfry papieskie akceptowały jego rolę szpiega i agenta Habsburgów, wiec nuncjusz Hannibal bez żadnych przeszkód i skrupułów "oddał się całą duszą na usługi Habs­burgów" (Nanke, str. 25), którzy zapewniali go, "że usługi wy­świadczone domowi austriackiemu nie pozostaną bez nagrody" (str. 26). Dzięki przejęciu listów nuncjusza przez ludzi Zamoj­skiego, jego działalność szpiegowska na szkodę Polski została zdemaskowana i nuncjuszowi groziło odwołanie. Ale papież z obawy przed cesarzem austriackim pozostawił go w Polsce. Po rozbiciu arcyksięcia Maksymiliana przez Zamojskiego pod Byczyną, nuncjusz rozpoczął regularną nuncjaturę przy Zyg­muncie III, ale mamy dowody, że w dalszym ciągu "nuncjusz urządzał tajne schadzki ze stronnikami Maksymiliana" (Nanke, str. 155). Potwierdzeniem działalności nuncjusza Hannibala na szkodę Polski są podziękowania cesarza Rudolfa. Nanke przypuszcza, że "nuncjusz udzielał dworowi austriackiemu tajnych informacji" (str. 155), główna jego rola polegała jednak na tym, że "stanowił ważny pomost między dworami Habsburgów a du­chowieństwem polskim, na które z racji swego duchownego stanowiska mógł silnie oddziaływać" (str. 25), to znaczy pro­wadzić kler polski do zdrady Ojczyzny. Za po­średnictwem nuncjusza papieskiego, a właściwie całej serii nuncjuszów papieskich, znaczna część wyższego duchowieństwa przechodziła na płatną służbę do wrogów państwa polskiego.

Kiedy w roku 1676 Sobieski zawarł korzystny dla Polski traktat z Turcją w Żórawnie, partia habsburska w Polsce orga­nizuje przeciw "bezbożnemu Sobieskiemu" zbrojny bunt, a w rocie spiskowej czytamy, że buntownicy "uciekając się do Cesarza (Austrii) jako protektora" przysięgają mu "wiarę, posłuszeństwo, przy Jego Cesarskiej Mości ludziach stawać itd." (Kazimierz Konarski, "Polska przed odsieczą wiedeńską", War­szawa 1914, str. 20). Obrona interesów Habsburgów — obcej, cudzoziemskiej dynastii — jest tu osłaniana frazesami o "obro­nie wiary świętej", zagrożonej rzekomo przez bezbożnego Sobieskiego. Jednocześnie papież Innocenty XI wysyła do panów polskich liczne listy wzywające ich do obalenia traktatu w Żó­rawnie. "Nie ma prawie dygnitarza polskiego, nie mówiąc już oczywiście o biskupach, który by nie był zaszczycony osobnym brevem papieskim" — pisze Konarski (str. 44). Listy papieskie przygotowują grunt pod zbrojny bunt przeciw Sobieskiemu. W lecie 1678 roku dworzanin Lubomirskiego "wpada na trop sprzysiężenia, jakie w porozumieniu z Wiedniem uknuła pewna grupa arystokracji polskiej" (Konarski, str. 50). Jednym z mo­torów sprzysiężenia, organizowanego na rzecz habsburskiej Austrii był biskup krakowski, Andrzej Trzebicki. Ambasador francuski Bethune donosił Ludwikowi XIV, że nun­cjusz papieski Martelli działa na terenie Polski jako "lokaj Habsburgów". Następny nuncjusz, Pallavicini, był również agentem austriackim. O nuncjuszu tym pisał do Sobieskiego Lubomirski: "Kardynał Opicjusz Pallavicini, wielki całej Rzeczypospolitej i imienia Jego Królewskiej Mości nieprzyjaciel i domowy szpieg" (ksiądz Fabisz, "Wiado­mość o legatach", str. 279).

Sojusz papiesko-habsburski i wynikające stąd posunięcia polityczne papieża, nuncjuszów papieskich i papiesko-habsburskich agentur w Polsce były sprzeczne z interesami Polski. Sojusz papiesko-habsburski powodował, że papiestwo pracowało na zgubę państwa polskiego i przyczyniało się swą działalnością do upadku Polski. Ukoronowaniem tej wysługu­jącej się Habsburgom, antypolskiej polityki papiestwa był sławny list papieża Klemensa XIV do Marii Teresy, uspakajający sumienie tej gorliwej katoliczki po jej udziale w zbrodni pierwszego rozbioru Polski: "Najechanie Polski i jej podział — pisał papież Klemens XIV — były nie tylko rzeczą polityczną, lecz leżały w interesie religii i dla duchowej korzyści Kościoła było konieczne, aby dwór wiedeński rozpostarł swe panowanie w Polsce o ile można najdalej" (Lele­wel, "Histoire de Polegne"). Dla tego celu pracowali papieże, nuncjusze papiescy i garść płatnych zdrajców — polskich biskupów i arystokratów — przez dwieście lat.

A. Papież Klemens XI i jego breve z roku 1705

 

Niemniej charakterystycznym przykładem politycznej inter­wencji w wewnętrzne sprawy Polski, nie mającej nic wspól­nego z religią, jest działalność papieża Klemensa XI.

Pogląd historyków na epokę saską jest jednomyślny. Obóz saski był obozem wstecznictwa i reakcji, natomiast wokół Sta­nisława Leszczyńskiego gromadzili się postępowcy. Patrioci polscy byli z Leszczyńskim przeciw Augustowi II. Watykan. popierał na terenie Polski te siły, które ją prowadziły do upadku. Akcja polityczna Watykanu na rzecz Augusta przeciw stronnikom Leszczyńskiego nie miała nic wspólnego z troską o dobro religii.

"August II Sas — pisze gorący katolik prof. Silnicki w "Dzie­jach Papieży" — cieszył się poparciem Rzymu... Papieże wy­różniają go mimo jego moralnej nicości i politycznego cynizmu" (str. 455).

Na żądanie Augusta II, papież Klemens XI wydał prowoka­cyjne breve do prymasa i biskupów polskich 10 czerwca 1705 roku, w którym pisał m. in.:

"Mamy nadzieję, że pamiętacie to, co przez inne nasze brevia... w interesie najsławniejszego naszego syna w Chry­stusie, Augusta, Najjaśniejszego Króla Polskiego, pisaliśmy do Was... Brzmieniem niniejszego pisma wyraźnie zalecamy i za­kazujemy, abyście się do koronacji (Leszczyńskiego) żadną miarą nie mieszali, pod karami odsądzenia od wykonywania obrządków biskupich i zakazu wstępu do Kościoła".

Jarochowski, z którego rozprawy o prymasie Radziejowskim przytoczyliśmy fragment papieskiego breve, pisze: "Cokolwiek bądź i z jakiegokolwiek bądź stanowiska na sprawy ówczesne zapatrywać się będziemy, nie może się nam owo... breve nie przedstawiać w charakterze wyraźnego przekroczenia granicy władzy kościelnej, niepowołanego mieszania się w najżywot­niejsze prawa polityczne narodu" (str. 155—157).

Następnie "nuncjusz Julian Piazza — pisze ksiądz Fabisz — kazał sobie wydać biskupa Załuskiego jako podejrzanego o sprzyjanie Leszczyńskiemu i odesłał go do papieża" ("Wiado­mość o nuncjuszach", str. 288).

Breve papieskie wywołało oburzenie polskiej opinii publicz­nej. Starosta wschowski Franciszek Radzewski napisał me­moriał, który wyrażał zgodną opinię prawie całego kraju:

"Z pewnością — czytamy w memoriale — Polacy godni są pochwały... że woleli cierpieć ze ślepym posłuszeństwem największe surowości ze strony kurii rzymskiej, aniżeli być posądzonymi o lekceważenie względem tego, który ma reprezen­tować Jezusa Chrystusa na ziemi... Ponieważ jednak rzeczy doszły do tego stopnia, że kuria rzymska nie poprzestając na wykonywaniu jurysdykcji w sprawach kościelnych zaczyna mieszać się także w prawa Rzeczypospolitej, winniśmy nie ukrywać tej obrazy pod karą zdrady wolności... Cała ziemia wie, a wie aż nazbyt, ku wstydowi imienia polskiego, z jaką wyniosłością ostatni nuncjuszowie apostolscy nadużywali naszej łatwości. W czasie, w którym widzieli Rzeczpospolitą jakby za­topioną w ocean nieszczęść i niebezpieczeństw zguby, śmieli nam wymierzać nauki lub groźby, skorośmy się tylko ruszyli ku naszemu oswobodzeniu. Mogli cierpieć, aby Polska była roz­dartą przez króla Augusta (II Sasa); mogli zgadzać się na wszystkie niesprawiedliwości tego monarchy i... faworyzować go... Nuncjusze papiescy oddają pochwały zaciętym nieprzy­jaciołom religii katolickiej (Sasom), ... a iżby na niczym nie zby­wało naszemu nieszczęściu, widzimy ojca świętego korzystają­cego z naszych klęsk. Nie możemy bez najwyższego oburzenia mówić o krzyczącym postępowaniu względem biskupa poznań­skiego (Załuskiego)... o obeldze, jaką Rzeczypospolita przy tej sposobności poniosła. Senator, który się dobrze zasłużył Rzeczy­pospolitej... jest pociągnięty jako zbrodniarz w więzach do Rzymu; tam wytaczają mu nawet proces, jakkolwiek jego sprawa nie obchodzi w niczym religii" (Jarochowski, str. 160—162).

Komentując ten memoriał pisze Jarochowski, że "nie możemy mu racji i słuszności odmówić w tym esencjonalnym punkcie, iż Rzym przeliczył się w granicach swej kompetencji, nakła­dając... kary kościelne za akt czysto politycznej natury (popie­ranie króla Stanisława Leszczyńskiego). Prawda tu była zbyt oczywistą, aby mogła ujść uwagi współczesności polskiej" (str. 163).

Klemens XI w interesie Sasów groził katolikom polskim karami kościelnymi za należenie do obozu Postępu, za pa­triotyzm. W dziejach Polski nie brakło księży patriotów, którzy dla Polski narażali się na represje kościelne ze strony papieży i reakcyjnej hierarchii kościelnej. Interes kraju i na­rodu był dla nich wyższy nad interes Watykanu i jego świeckiej polityki.

 

B Hierarchia kościelna przeciw chłopu polskiemu

 

W okresie pierwszej niepodległości za niepodzielnego pano­wania szlachty, wybuchało wiele buntów chłopskich, walk chłopskich przeciwko szlacheckiemu uciskowi i wyzyskowi. Prawie wszystkie te bunty chłopskie odznaczały się wrogą po­stawą w stosunku do hierarchii kościelnej i duchowieństwa. Przypomnijmy kilka zastanawiających faktów:

W pierwszej połowie XI wieku chłopi "przeciw bi­skupom i kapłanom Bożym rozpętali bunt i jednych mieczem, drugich kamieniami pomordowali" (Kronika Galia):

W XII i XIII wieku (a także w kilku wiekach następnych) chłopi kościelni masowo zbiegają z posiadłości klasztornych ko­rzystając z lada jakiej sposobności do ucieczki. Uciekali, po­nieważ — jak czytamy w dokumencie średniowiecznym — "nie mogli znieść ucisku i nękania wszelakiego rodzaju, żadnej ulgi, żadnej nadziei lepszego losu nie mając" (Stanisław Smółka, "Mieszko Stary" str. 50).

W połowie XIII, a następnie w połowie XIV wieku chłopi Wielkopolski, Małopolski, Podhala biorą masowy udział w ruchu biczowników godzącym w hierarchię kościelną. "Wrogi nastrój wobec kleru" jest charakterystyczną cechą tego ruchu będącego prymitywną, tragiczną, z góry skazaną na niepowodzenie formą buntu chłopskiego (Kazimierz Dobrowolski, "Pierwsze sekty religijne w Polsce").

W połowie XIV wieku "za rządów biskupa Nankiera ujawnił się niejednokrotnie wrogi nastrój ludności wobec duchowieństwa" (K. Dobrowolski, tamże).

W roku 1345 toczył się proces chłopów ze wsi Rybnej i Przegini przeciw biskupowi krakowskiemu Grotowi. Biskup rzucił na chłopów klątwę za opór przeciw płaceniu dziesięciny (Zdzisław Kaczmarczyk, "Monarchia Kazimierza Wielkiego", tom II. str. 166).

W pierwszej połowie XV wieku wrzenie ogarnia chłopów całej Polski. "Duch ludu przetwarzał się: zaczęto lekce­ważyć księży". Jeden ksiądz dostał od chłopa po twarzy, "w innych miejscach kmiecie topią nałożnice proboszczów; ówdzie z pogardą obrządków religii bez kapłana odprawują pogrzeb" (Tadeusz książę Lubomirski, "Jurys­dykcja patrymonialna", str. 39).

W połowie XV wieku "Klasztory nie mogą sobie dać rady w swych rozległych dobrach z chłopami. Zakonnice w Staniątkach i Sączu wypuszczają dobra mocniejszym sąsiadom dla poskromnienia nieposłusznych kmieci" (Lubomirski, tamże, str. 42).

Chłopi Olszanicy i Bibic przez czterysta lat procesują się z zakonnicami z klasztoru Norbertanek to znaczy od XV wieku aż do zniesienia pańszczyzny (Janina Bieniarzówna, "W walce o chłopskie prawa").

Powstanie chłopskie pod wodzą Lejczysa w roku 1483 skie­rowane jest nie tylko przeciw pańszczyźnie, ale również prze­ciw religii katolickiej; jest to "litewskie powstanie Masława" (Stefan Inglot, "Ruchy socjalne i bunty chłopskie w dawnej Polsce", str. 20).

Zbójnicy góralscy, rekrutujący się z chłopów zbuntowanych przeciw pańszczyźnie, szczególnie chętnie "przybytki Boże i klasztory łupią" (Stanisław Szczotka, "Polskie zbójnictwo góralskie", str. 7).

"Nie podobna wyrazić — pisał do papieża nuncjusz Torres — jak bardzo chłopi ruscy nienawidzą księży katolickich. Ta nienawiść do tego dochodzi stopnia, że widząc księdza katolickiego plują na ziemię ze zgrozy i z obrzydzenia" ("Relacje nuncjuszów apostolskich", tom II, str. 155, relacja z r. 1622).

"Bunt chłopców dobrzeckich (w roku 1590) skie­rował się również przeciwko Kościołowi, co często towarzyszyło rozruchom  agrarnym" (Stanisław Szczotka, "Przyczynki do dziejów buntów chłop­skich", str. 460).

Skąd to antyklerykalne ostrze ruchów chłopskich? Złożyło się na nie wiele przyczyn.

Jedną z nich było to, że w posiadaniu duchowieństwa kato­lickiego znajdowała się prawie jedna trzecia ziemi, a więc du­chownym jako obszarnikom podlegała również znaczna część wszystkich chłopów pańszczyźnianych. Nie chodzi zresztą w tym wypadku o dokładną liczbę, ale o sam fakt, że biskupi, opaci, proboszczowie byli obszarnikami, na rzecz których chłopi byli zobowiązani odrabiać pańszczyznę. Nuncjusz Ruggieri pisał papieżowi w roku 1565, że "arcybiskup gnieźnieński posiada trzysta sześćdziesiąt wsi"; z tych wsi praca pańszczyźnianych chłopów przynosiła mu 60 tysięcy ówczesnych złotych rocznego dochodu. Biskup krakowski posiadał nie wiele mniej; biskup kujawski i arcybiskup lwowski posiadali razem tyle, co arcy­biskup gnieźnieński ("Relacje nuncjuszów", tom I, str. 162, 163).

"Biskupstwo płockie posiadało ponad trzysta wsi" — pisze Kazimierz Maj ("Chłopi w dawnej Polsce", str. 19), stwier­dzając w kontekście, że "nadania na rzecz kleru zakonnego i świeckiego stanowią pierwsze formy uzależnienia chłopów w Polsce" i że "pierwsze bunty chłopskie w krajach Europy Zachodniej wymierzone są przeciw klerowi" (str. 18).

Biskupi byli wielkimi obszarnikami, niektórzy proboszczowie mniejszymi obszarnikami. Jedni i drudzy pochodzili ze szlachty i z racji posiadania wielkich majątków byli klasowymi wrogami chłopów.

Co więcej, biskupi, opaci i ksienie klasztorów, jako posia­dacze folwarków nie tylko wymagali od chłopów powinności pańszczyźnianych, lecz wyróżniali się w ich ściąganiu szczególną chciwością i bezwzględnością, a w tępieniu nieposłuszeństwa chłopów szczególną nieludzkością i okrucieństwem. Przykładami chciwości biskupów polskich można by zapełnić całe tomy. Dlatego poprzestanę tylko na jednym świadectwie osoby, której nikt nie ośmieli się podejrzewać o tendencje antyklerykalne. mianowicie nuncjusza  papieskiego  Commendonego: Biskupi polscy "nie chcą od Ojca świętego żadnej innej pomocy, tylko zachowania dochodów. O resztę zdają się dbać bardzo mało, albo wcale nic... w ogóle każdy z tych prałatów myśli tylko u sobie, wcale nie dbając u dobro ogólne" (szyfr 24 stycznia 1564 roku), "posłowie wyrzucają biskupom, że oni więcej nie dbają tylko o dziesięciny i dochody kościelne" (list z 28 marca 1564 roku), "kiedy kościoły idą w poniewierkę, kiedy upada cześć prawdziwego Boga, wówczas biskupi milczą; ale kiedy chodzi o kawałek ziemi, natychmiast rzucają się do broni" (list z 7 października 1564 roku); "powszechny odgłos oskarża biskupów, że spierają się tylko o dziesięciny, a wiarę lekceważą" (list z 19 stycznia 1565 roku).

Jeśli chodzi o nieludzkość i okrucieństwo kleru, przypomnę wypowiedź Świętochowskiego: "kler... zaprawiony do okru­cieństwa w przymusowym nawracaniu pogan, nie czuł wcale wyrzutów sumienia z powodu ujarzmiania włościan" ("Historia chłopów polskich"', str. 59). Biskupi byli pacyfikatorami buntów chłopskich, na przykład: biskup kra­kowski, Piotr Gembicki, uśmierzał powstanie Kostki Napierskiego; biskup poznański Kazimierz książę Czartoryski uśmierzył powstanie chłopów wielkopolskich (wg "Dokumen­tów chłopskiej doli", str. 254); w roku 1769 uśmierzał powstanie chłopskie biskup żmudzki (Stanisław Szczotka, "Przy­czynki do dziejów buntów chłopskich", str. 465); czcigodne za­konnice Norbertanki trzymają przywódców buntu chłopskiego (przeciw pańszczyźnie na rzecz klasztoru) w więzieniu klasztor­nym; ich koleżanki w Staniątkach i Sączu proszą sąsiadów o do­konanie pacyfikacji chłopów.

Był to jednak tylko jeden zespół przyczyn tej usprawiedli­wionej nienawiści. Drugim, znacznie bardziej zasadniczym ze­społem przyczyn, dla którego chłopi nienawidzili księży kato­lickich była podła, nikczemna funkcja duchowieństwa. Duchowieństwo katolickie zaprzęgło religię katolicką w służbę interesu klasowego szlachty.  Kazań niedzielnych — chłopi polscy musieli wysłuchiwać pod karą kijów (patrz Kodeks klasztoru kasińskiego, Świętochowski, "Historia chłopów polskich", str. 154: "kto w święta nie bywał w kościele — 12 plag"; "Dokumenty chłopskiej doli", str. 37, 38, 39). Zadaniem tych kazań było utrzymywanie chłopów w religijnym szacunku dla panującego po­rządku społecznego; w pokornym godzeniu się z poddaństwem i pańszczyzną w uniżonym posłuszeństwie dla uciskającego i wyzysku­jącego ich dworu. Zadaniem proboszczów było pozbawienie chłopa polskiego poczucia godności osobistej. Szlachcic płacił księdzu za to, żeby ten robił z chłopa pokorne bydlę.

Do ze wszechmiar słusznego twierdzenia Adama Próchnika, że "CIEMNOTA BYŁA NIE TYLKO WYNIKIEM, ALE RÓW­NIEŻ NIEZBĘDNYM WARUNKIEM PODDAŃSTWA CHŁO­PÓW, BO TAM GDZIE MYŚL LUDZKA ZACZYNA PRACO­WAĆ, TAM NIEWOLA UTRZYMAĆ SIĘ NIE MOŻE" ("Dzieje chłopów w Polsce", str. 42), należy dodać, że funkcję utrzymywania chłopów w ciemnocie i "chrześcijańskiej" pokorze dla ciemięzców i darmozjadów speł­niało duchowieństwo katolickie.

I tym się właśnie przede wszystkim tłumaczy niechęć mas chłopskich do księży. Chłop, który zaczynał rozumować, zaczy­nał również sobie uświadamiać, że KSIĘŻA SŁUŻĄ WROGOM KLASOWYM CHŁOPÓW ZA NARZĘDZIE UTWIERDZANIA PANOWANIA SZLACHTY NAD CHŁOPAMI.

Szlachta polska utrzymywała chłopa w posłuszeństwie takimi samymi metodami, jak imperialiści podbijają i utrzymują w po­słuszeństwie ludy kolonialne; przemocą, okrucieństwem, rozpijaniem wódką i krzewieniem pobożności. Pobożność chłopa leżała w interesie klasowym szlachty. Papież Paweł V ucząc nuncjusza Simonettę, jak ma zyskiwać dla ka­tolicyzmu szlachtę polską, pisał, że "DOBRZY KATOLICY MAJĄ TO DO SIEBIE, ZE SĄ POSŁUSZNYMI PODDANYMI" (Relacje nuncjuszów", tom II, str. 97).  Rozumiejąc to SZLACHTA POLSKA, Z MYŚLĄ O UTRZYMANIU PODDAŃSTWA I PAŃSZCZYZNY, PĘDZIŁA CO NIEDZIELĘ CHŁOPÓW DO KOŚCIOŁA NA KAZANIE POD GROZĄ BI­CIA KIJAMI.

Oto .przyczyna, dla której bunty chłopskie były prawie zawsze buntami przeciwko Kościołowi. W Kościele bowiem księża na­kładali kajdany poddaństwa na duszę polskiego chłopa.

 


V. Sojusz papiestwa z rządami zaborców Polski

 

Zbliżamy się do rzeczy powszechnie znanych. Rolę wyższego duchowieństwa w okresie rozbiorów dobrze opisał dr Zdzisław Mierzyński w "Wybranych żywotach książąt Kościoła ("Książka i Wiedza", Warszawa. 1949). Jest tam mowa o prymasie Władysławie Łubieńskim, bi­skupie M ł o d z i e j o w .s k i m, p r y m y s i e O s t r o w s k i m, arcybiskupie P o d o s k i m, biskupie Massalskim i wielu innych zdrajcach. którzy pobierali stały żołd z kasy obcych ambasad za zdradę ojczyzny. Przy­pomnę tylko w kilku .słowach o trzech takich zdrajcach ksią­żętach Kościoła, o prymasie Poniatowskim, biskupie Kossakowskim i prymasie Skarszewskim.

Brat króla, prymas Michał Poniatowski. był szpie­giem króla pruskiego, a w roku 1794 wysłał list do oblegającego Warszawę królewicza pruskiego z podaniem sposobów, jak na­leży uderzyć na Warszawę, żeby najłatwiej ją zdobyć. List zo­stał przejęty i prymas w obawie przed szubienicą otruł się.

W tym samym roku 1794 Kiliński przejął list biskupa Kossakowskiego do ambasadora Igelströma, w którym ów płatny zdrajca podawał Igelströmowi plan wymordowania Polaków kartaczami w kościołach. Kiedy go na rozprawie sądowej pytano, dlaczego w Grodnie podpisał rozbiór kraju, bi­skup Kossakowski odparł: "Dlategom podpisał, abym pienią­dze wziął ..." A gdy go sędzia zapytał, co ma na swoją obronę, biskup odpowiedział bezczelnie: "Iż osoba każdego bi­skupa święta jest i nietykalna" (Zdzisław Mierzyński, str. 118). Ta "święta i nietykalna", rozkładająca się od cho­roby wenerycznej osoba biskupa została powieszona pu­blicznie w maju 1794 roku, mimo, że nuncjusz Litta domagał się zaczekania na odpowiedź papieża Piusa VI, czy zgadza się na zdjęcie święceń ze zdrajcy.

Natomiast interwencja tegoż nuncjusza w sprawie biskupa Skarszewskiego odniosła skutek. 11 września 1794 roku Sąd Kryminalny Wojskowy -wydał wyrok na "pełnego bezdennej chciwości" biskupa Wojciecha Skarszewskiego, uznając go winnym zdrady ojczyzny i skazując go "na karę śmierci przez szubienicę publiczną" (Henryk Jabłoński. "Sąd Kryminalny Wojskowy", Warszawa 1935, str. 68). W sprawie skazanego bi­skupa interweniowali u Kościuszki: król, dwie kochanki bi­skupa i nuncjusz papieski Litta. O interwencji nuncjusza pisała wówczas "Gazeta Rządowa" (nr 73): "Ksiądz Nuncjusz Sto­licy Apostolskiej udał się do Najwyższego Naczelnika i rozpo­ścierając żale Ojca Świętego przekładał, jak ten ubolewa, że liczne ukarania za zbrodnie przeciw naro­dowi zwłaszcza na biskupów padają i że w ich osobach prześladowanie religii upatrywać będzie; zatem Najwyższy Naczelnik... potwierdzając we wszystkim dekret sprawiedliwy Sądu Kryminalnego Wojskowego względem księ­dza Skarszewskiego karę śmierci tylko na wieczne więzienie przemienił".

Ułaskawienie zdrajcy pod presją nuncjusza Litty wywołało wśród powstańców warszawskich wielkie oburzenie na Kościu­szkę. Na znak protestu cały komplet sędziowski podał się do dymisji. Wtedy Kościuszko napisał do prezesa sądu list z uspra­wiedliwieniem: "Zważywszy, że zupełne odrzucenie próśb papieża mogłoby ściągnąć ze strony onego kroki (ekskomunikę A. N.), które w ludziach pełnych jeszcze przesądu i ciem­nym po prowincjach pospólstwie mogłyby sprawić wrażenie niebezpieczne w skutkach dla powstania naszego ... aprobując dekret we wszystkich punktach karę śmierci na wieczne i ścisłe więzienie przemieniam" (Jabłoński, str. 69).

Papieże prawie zawsze występowali w obronie zdrajców biskupów, chroniąc ich przed zasłużona karą za zdradę argumentem, że osoba biskupa — mimo popeł­nienie największych zbrodni — jest święta i nietykalna, stoi ponad prawem państwowym, a władzy państwowej, która karze biskupa za zdradę, grozili ekskomuniką. Patrioci polscy byli stale pod groźbą ekskomuniki i Kościuszko wcale nie ocalił powstania tym, że się przeląkł gróźb nuncjusza.

Klęska powstania kościuszkowskiego zmieniła "wieczne" wię­zienie biskupa — zdrajcy na kilkutygodniowy areszt. Zaborcy wynagrodzili Skarszewskiemu jego usługi. Wrócił na biskupstwo chełmskie, a w roku 1805 papież mianował zdrajcę, który dzięki interwencji nuncjusza uniknął zasłużonej szu­bienicy, biskupem lubelskim. Na stanowisku tym biskup Skarszewski denuncjował przed zaborcami patriotów polskich, a w roku 1824 został prymasem Kongresowego Królestwa Polskiego. "Był to policzek wymierzony społeczeństwu pol­skiemu (przez papieża Leona XII), gdy na czele kleru katolic­kiego w Polsce postawiono zdrajcę sądownie skazanego na szu­bienicę" (Mierzyński, str. 98).

Zresztą wkrótce naród polski miał otrzymać od papieży jeszcze siarczystsze policzki.

Po powstaniu listopadowym pisał papież Grzegorz XVI w liście (breve) do kleru polskiego z 9 czerwca 1832 roku: "Do­wiedzieliśmy się o okropnym nieszczęściu, w jakie to kwitnące królestwo (Polska) pogrążyło się w ostatnim roku; jednocześnie dowiedzieliśmy się, że to nieszczęście zostało spowodowane przez intrygi wichrzycieli, którzy ... podnieśli się prze­ciwko władzy prawowitych monarchów (to znaczy cara) i pogrążyli w przepaść swą ojczyznę łamiąc wszystkie więzy prawowitego posłuszeństwa ...  Posłuszeństwo wobec ustano­wionej przez Boga władzy jest zasadą niezmienną i nie można się od niego uchylać, chyba że ta władza gwałciłaby prawa boskie i Kościoła (na przykład nie płaciła dziesięcin, święto­pietrza itd., A. N.). Niech każdy człowiek, mówi apostoł, będzie posłuszny ustanowionej władzy, ponieważ nie ma władzy, która nie byłaby od Boga. Otóż władze istniejące są ustanowione przez Boga.. Przypominając wam te zasady, czcigodni bracia (du­chowni katoliccy, A. N.)... jesteśmy przekonam, że będziecie je gorliwie rozpowszechniali... Wasz wielkoduszny car Rosji przyjmie was z dobrocią i usłucha naszych wystąpień i próśb w interesie religii katolickiej, którą zawsze obiecywał się opie­kować w swoim królestwie" (Juliusz Górecki, "Rzym a Polska", Warszawa 1936, str. 142—145). Te piękne zasady powtórzył Grzegorz XVI jeszcze raz w encyklice z 15 sierpnia 1832 (tekst u Góreckiego, str. 285).

W tym samym duchu utrzymany jest list papieża Grze­gorza XVI do biskupa Wojtarowicza z dnia 27 lutego 1846: "Dowiedzieliśmy się z wielką przykrością, że w kraju podle­głym Nam bardzo drogiemu Synowi Cesarzowi Austrii... przedsięwzięto szkaradny spisek przeciw Najwyższej Władzy Najjaś­niejszego Władcy... który się dobrze zasłużył Świętej Stolicy, który podtrzymuje religię katolicką w swych państwach.... Przesyłamy ci ten list, byś uczył swe owieczki z gorliwością większą świętej nauki posłuszeństwa, które poddani winni stanowczo Najwyższej Władzy, według nauki świętego Pawła i na­kazu samego boskiego Pana Pasterzy ... nie przestań nigdy upo­minać swego kleru, aby on pamiętał o swym powołaniu i... by czynił wszystkie wysiłki, aby odwieść chrześcijan tak słowem, jak przykładem od tych spisków zdradzieckich (to znaczy od dążenia do niepodległości A. N.)... i by ich uczył, że wszelka władza od Boga pochodzi" (Górecki, str. 243—244).

Pismem z dnia 22 kwietnia 1863 roku papież Pius IX składa carowi Aleksandrowi II konkretną ofertę. "Dobrze jest przy­pomnieć — pisał papież — że Stolica Apostolska... nigdy nie uchybia w najdelikatniejszych względach wobec rządu Waszej Wysokości i Jego dostojnych poprzedników...  Niech nasza władza apostolska z powrotem otrzyma swój zbawienny wpływ na poddanych katolickich .. niech kler otoczy swoim wpływem naukę i kierunek ludu ... a wówczas Wasza Wysokość przekona się, że główne przyczyny ciągłych zamieszań politycznych w Polsce leżały w ucisku religijnym ... w poniżeniu pasterzy ... Wszystko co Wasza Wysokość uczyni dla spokoju Kościoła i honoru naszej świętej religii, odwróci się na korzyść państwa (ca­ratu, A. N.)... rozciągając nad Kościołem zdecydowaną opiekę, Wasza Wysokość będzie mogła liczyć na sza­cunek i wierność całego narodu polskiego" (Gó­recki, str. 248—249).

Podobnie w roku 1905 papież Leon XIII ściskając i błogo­sławiąc drugiego kata naszego narodu, cesarza Wilhelma II, złożył mu następujące przyrzeczenie: "Przyrzekam Waszej Ce­sarskiej Mości imieniem wszystkich jego podda­nych katolickiego wyznania wszystkich szczepów i wszystkich stanów, iż będą zawsze wiernymi podda­nymi cesarza niemieckiego i króla pruskiego" (Józef Beluch-Beloński, "Sprawiedliwy papież").

Nie trzeba dodawać, że ani Piusa IX, ani Leona XIII nikt nie upoważniał do składania przyrzeczeń wierności zaborcom Polski. Do wysługiwania się zaborcom papieże mogli skłonić jedynie niektórych biskupów i arcybiskupów, takich jak Skarszewski, Wojtarowicz, Ledóchowski, Stablewski, Bilczewski, Likowski czy Kakowski. Biskupi ci i arcybiskupi swoją działal­nością antynarodową sami stawiali się poza nawiasem narodu. Wysługiwanie się arcybiskupa Ledóchowskiego kanclerzowi Bismarckowi nie uchroniło go przed więzieniem, ponieważ Bismarck wolał mieć na stanowisku prymasa (arcybiskupa gnie­źnieńskiego) Niemca, księdza Juliusza Dindera, który odtąd germanizował ludność polską z woli i nominacji papieża. Tępiciela polskości, kanclerza Bismarcka, mianował papież Leon XIII rycerzem Orderu Chrystusowego przesyłając mu insygnia z dia­mentów z serdecznym listem.

Stosunki papieży z reakcyjnymi rządami zaborców Polski były jak najlepsze. "Rzecz znamienna — dziwi się prof. Sawicki — tam gdzie panowała najskrajniejsza reakcja, tam Kościół doznawał łagodnego traktowania i opieki troskliwej. Oczywiście takie postępowanie państwa było podyktowane względami politycznymi: państwo reakcyjne szukało sprzymierzeńca w walce z liberalizmem (a później w walce z ruchem robotniczym, A. N.) i znajdowało go w czynnikach konserwatywnych. do których zaliczało Kościół. Aby on jednak mógł spełniać to zadanie, musiał otrzymać warunki na­leżytego rozwoju, któryby mu zapewnił potrzebną siłę i zwar­tość" ("Historia stosunku Kościoła do Państwa", str. 63).

Z Austrią zawarło papiestwo konkordat jeszcze w roku 1855, z prawosławnym carem Aleksandrem III w roku 1882; w 1880 roku Leon XIII wyraził zgodę "na deklarację lojalności duchow­nych względem rządu" pruskiego (Loeffler, "Dzieje Papieży", str. 592), a od roku 1882 przebywał już stały poseł pruski przy Watykanie. W roku 1888 Wilhelm I przesłał Leonowi XIII dro­gocenną mitrę z serdecznymi życzeniami, a "Norddeutsche Allgemeine Zeitung" podkreślała, że, papież wykazał wiel­kie zrozumienie dla  potrzeb państwowych Niemiec" (to znaczy dla germańskiego ,,Drang nach Osten") — pisze z radością niemiecki historyk Loeffler ("Dzieje pa­pieży", str. 593).

Z tych trzech politycznych sojuszów papiestwa z trzema reak­cyjnymi rządami zaborców wynikał konsekwentnie papieski nakaz trójlojalizmu powtarzany naszemu narodowi. O obowiązku posłuszeństwa wszystkim trzem zaborcom jedno­cześnie przypomniał Leon XIII biskupom polskim encykliką z 19 marca 1894 roku:

"Poddani winni panującym okazywać cześć i wierność, tu­dzież jako Bogu przez ludzi królującemu, uległość nie tylko dla gniewu, ale też dla sumienia... poddani powinni się sto­sować święcie do przepisów państwa... w wierze świętej czerpiąc podnietę do wierności względem Państwa i monar­chów .. Wy, co rosyjskiemu podlegacie berłu ... nie przestańcie wytężać usiłowań nad utrwaleniem wśród kleru i ogółu posza­nowania dla zwierzchności i przestrzegania karności pu­blicznej. Wy, którzy podlegacie przesławnemu domowi Habs­burskiemu, miejcie na baczeniu, ile zawdzięczacie Do­stojnemu Cesarzowi w najwyższym stopniu do wiary przodków przywiązanemu. Udowadniajcie tedy z każdym dniem jawniej swoją względem niego wierność i pełną wdzięczności u l e g ł o ś ć ... Wam, którzy zamieszkujecie prowincję Poznańską i Gnieźnieńską, zalecamy ufność w wielkoduszną sprawiedliwość Cesarza (Niemieckiego, A. N.), o jego bowiem względem was przychylności i życzliwym usposobieniu oso­biście od niego samego powzięliśmy wiadomość"' (Górecki, str. 254—256).

Konsekwencją wezwania papieża Leona XIII do trójlojalizmu były z chwilą wybuchu pierwszej wojny światowej  we­zwania biskupów do umierania za interesy za­borców. Tej misji podjęli się m. in. arcybiskup Galicji ks. J. Bilczewski w odezwie z 4 sierpnia 1914 roku i bi­skup E. Likowski w liście do diecezji gnieźnieńsko-poznańskiej z dnia 9 sierpnia 1914 roku. Ten ostatni zwracając się do polskich kobiet, do matek, żon i sióstr żołnierzy wcie­lonych przemocą do zaborczego wojska, uprzedzał, że "niejeden z nich (tzn. żołnierzy polskich) swe życie w ofierze położy", ale niech się pocieszą, bo sprawa Niemiec jest "sprawą sprawied­liwą". "Wiemy — mówił biskup Likowski — że (w społeczeń­stwie polskim) nigdy nie wymarło poczucie obowiązku posłuszeństwa wobec władzy z woli Bożej nad nim postanowionej" (J. Górecki, str. 262).

We wezwania biskupów do umierania za interesy Niemiec i Austrii, za interesy zaborców, wrogów Polski, były logiczną nieuchronną konsekwencją encykliki Leona XIII z 19 marca 1894, której istotną treść powtórzył Pius X encykliką z 3 grudnia 1905 roku słowami: "Poddanych obowiązuje cześć i wierność swoim książętom tak jak Bogu" (J. Górecki, str. 257 258).

Olbrzymia większość katolików polskich pozostała wówczas obojętna na papieskie wezwanie do "pełnej wdzięczności ule­głości" zaborcom rozumiejąc, że posłuszeństwo takim zleceniom papieskim byłoby zdradą Ojczyzny.

 


 

VI. Współdziałanie papiestwa z faszyzmem niemieckim i jego satelitami w okresie międzywojennym i wojennym

 

Jak widzieliśmy w poprzednich rozdziałach, najlepiej ukła­dały się zawsze stosunki papiestwa z rządami najreakcyjniejszym!. Jednocześnie na przestrzeni całej swej historii papiestwo toczyło zawsze uporczywą, zaciekłą walkę ze wszystkimi postę­powymi ideami i ruchami społecznymi.

Za dwóch ostatnich pontyfikatów, Piusa XI i Piusa XII, doszło konsekwentnie do zbliżenia i ścisłego współdziałania papiestwa z hitleryzmem i innymi faszyzmami.

Do zbliżenia doszło tym łatwiej, że faszyzm w swoim pro­gramie nie był koncepcją oryginalną, ale obficie czerpał na­tchnienie ze społeczno-politycznych teorii papiestwa, a zwłaszcza encyklik Leona XIII. Roger Garaudy mówi, że "ojcem fa­szystowskiego korporacjonizmu był papież Leon XIII" (..L'Eglise, le communisme et les chrétiens", Pa­ryż 1949, strony 58—62).   O prawdzie tego zdania świadczy nawet pobieżne zestawienie jego encyklik z teoriami i praktyką włoskiego i niemieckiego faszyzmu.

Były ambasador francuski przy Watykanie, F. Charles-Roux. pisze, że jeszcze kiedy Mussolini był zwykłym posłem — ów­czesny watykański sekretarz stanu, kardynał Gasparri, "spo­tykał się z nim na tajnych rozmowach u katolickiego senatora, hrabiego Santucci ("Huit ans au Vatican", str. 47). Podobne konspiracyjne spotkania i tajne rozmowy odbywali wysocy do­stojnicy kościelni z Hitlerem na wiele lat przed jego dojściem do władzy i podobne konspiracyjne zebrania i tajne rozmowy prowadzili i prowadzą różni polscy dostojnicy kościelni (na przykład ksiądz Piwowarczyk) z różnymi polskimi hitlerow­cami większego i mniejszego kalibru (na przykład z Doboszyńskim).

Rezultatem tych tajnych schadzek było zawarcie sojuszu poli­tycznego, była papieska obietnica torowania drogi do władzy Mussoliniemu i. Hitlerowi w zamian za późniejsze konkordaty, subsydia, a przede wszystkim za prowadzenie polityki bez­względnej obrony kapitalizmu, w którego zachowaniu papiestwo jest jak najbardziej zainteresowane. Stoi ono bowiem nie tylko zasadniczo na gruncie utrwalenia kapitalizmu, lecz jest dziś także jednym z większych koncernów kapitalistycznych w świecie i posiada zaangażowane kapitały prawie we wszyst­kich dziedzinach gospodarki prawie wszystkich krajów.

Charles-Roux, który siedział osiem lat we Włoszech jako zawodowy dyplomata i dobrze poznał społeczeństwo włoskie, twierdzi z całą stanowczością, że "gdyby nie było dyktatury, gdyby we Włoszech był rząd demokratyczny i parlamentarny zmuszony do liczenia się z opiniami reprezentowanymi w par­lamencie, nigdy by nie doszło do porozumienia z Watykanem" (str. 35).

Zęby doszło do zbliżenia watykańsko-włoskiego, premierem musiał zostać faszysta Mussolini. Podobnie, żeby doszło do zbli­żenia watykańsko-francuskiego, minister spraw zagranicznych Francji musiał zostać agent hitlerowski, Laval, mianowany w roku 1935 szambelanem papieskim (i skazany po drugiej wojnie światowej za zdradę Francji na śmierć). W Austrii uko­chanym synem papieskim był kat robotników wiedeńskich, dyk­tator klerykalno-faszystowski Dollfuss, a w Hiszpanii — osadzony tam przez hitlerowców i faszystów włoskich — dyk­tator klerykalno-faszystowski Franco. W Czechosłowacji Wa­tykan popierał faszystę księdza Hlinkę. prezesa wielu banków i spółek akcyjnych i nieprzejednanego wroga ruchu robotni­czego. Ksiądz Hlinka zmarł w roku 1938, a następcą jego został agent hitlerowski, ksiądz Tiso, szef słowackich quislingów mianowany przez papieża biskupem.

Istniał również ścisły kontakt Watykanu z faszystami wę­gierskimi, rumuńskimi, chorwackimi i portugalskimi. Przede wszystkim jednak współpracowało papiestwo z hitleryzmem uznając jego przodującą, kierowniczą rolę w zbrodniczej mię­dzynarodówce faszystowskiej.

Przez prałata Kaasa Watykan kierował polityką katolickiego centrum, które — jak słusznie stwierdza Manhattan w pracy "The Catholic Church against the XX century", Londyn 1947 — zawsze było "jednym z głównych filarów niemieckiego impe­rializmu" (str. 155). Przywódcy tej partii, Brüming i von Papen, prowadzili tajne pertraktacje z Hitlerem i ułatwili mu dojście do władzy. "Bruning drobiazgowo informował prałata Kaasa o przebiegu rozmów z Hitlerem, a funkcją prałata Kaasa było z kolei wierne zdawanie sprawy papieżowi z toczonych pertrak­tacji". (Manhattan, str. 175). 30 stycznia 1933 roku Hitler został kanclerzem, a przywódca katolików niemieckich von Papen, jego zastępcą.

Wiadomo było kim jest Hitler. Swój zbrodniczy, rasistowski program działalności przedstawił otwarcie w "Mein Kampf", pisanym z pomocą jezuity Staempflera. Dla wszystkich demo­kratów stało się rzeczą jasną, że na czele Niemiec stanął nie­bezpieczny zbrodniarz, który zmierza do wywołania wojny światowej i masowego wytępienia w komorach gazowych obozów koncentracyjnych całych narodów. Temu zbrodniarzowi Watykan wyświadczył, zaraz po jego dojściu do władzy, na­stępną doniosłą usługę zawierając z nim konkordat i zmuszając katolików niemieckich do posłuszeństwa Hitlerowi. "Rozmowy zaczęły się już 9 kwietnia 1933 roku — pisze prałat Pucci — a 20 lipca 1933 konkordat został podpisany" ("Pio XII", Roma 1946, str. 25). Przy okazji von Papen został szambelanem pa­pieskim, a centrum katolickie tymczasem 5 lipca 1933 roku, usłużnie rozwiązało się potwierdzając jeszcze raz trafną uwagę Marc-Bonneta, że dla papieży partie katolickie są przedmiotem targów z rządami ("La Papaute contémporaine". Paryż 1946. str. 69).

Polecając niemieckiemu centrum likwidację, papież umożliwił katolikom niemieckim masowe wstąpienie do NSDAP, do czego niemieccy dostojnicy kościelni otwarcie zachęcali.

"Opinia światowa — pisze b. ambasador francuski Charles-Roux była zaskoczona szybkością z jaką Hitlerowi udało się jednocześnie eliminować katolicyzm niemiecki jako siłę polityczną i zawrzeć dyplomatyczne porozumienie ze Stolicą Apostolską" (str. 94). Ale kardynał Pacelli (obecny papież Pius XII) "powtarzał często, że nigdy nie żałował podpisania konkordatu z Niemcami hitlerow­skimi" (str. 95). Tę samą informację podaje prałat Pucci: "Nie­jeden oskarżał wówczas Stolicę Apostolską i kardynała Pacellego, że zbyt łatwo zawarli konkordat; ale obecny papież... zawsze powtarzał, że nigdy nie żałował podpisania w imieniu papieża tego konkordatu ("L'attuale Pontefice — come egli stesso dichiaro piu di una volta... ha sempre detto di non essersi mai pentito di aver firmato in nome del Papa quel Concordato), ponieważ — i tu następuje szczególnie inte­resujące uzasadnienie — konkordat dał Stolicy Apostolskie] pod­stawę prawną do żądań i protestów, bazę, której by absolutnie nie było, gdyby konkordat nie istniał" (str. 26).

Ambasadora francuskiego oburzyło to uzasadnienie. Jak to? Gdyby nie było konkordatu, papież nie miałby podstawy do pro­testowania z powodu zbrodni Hitlera? A w imię moralności i sprawiedliwości? Zbrodnie Hitlera były znacznie większe i po­ważniejsze niż nieprzestrzeganie konkordatu (Charles-Roux, str. 95). Tak zapewne myślał nie tylko Charles-Roux, ale ol­brzymia większość katolików całego świata. Watykan był jednak innego zdania. Zbrodnie Hitlera, toczone przez niego wojny napastnicze, okrucieństwa okupacji, masowe egzekucje, duszenie ludności cywilnej w komorach gazowych, to wszystko były drobiazgi, o których papież milczał. Ważne było tylko nie­przestrzeganie punktów konkordatu zapewniającego agenturom watykańskim przywileje w Niemczech i na terenach okupo­wanych.

"Watykan nie jest trybunałem" — mówił jeszcze Benedykt XV i zgodnie z tą dewizą Watykan nie potępia wojen napastniczych, zaborczych, przedsięwziętych z chęci grabieży.

Klasycznym przykładem "neutralności" Watykanu wobec na­pastnika i napadniętego była postawa zajęta przezeń podczas napaści faszystowskich Włoch na Abisynię. Były ambasador francuski zachwyca się "wielkością moralną" papieża, polega­jącą na umiejętności łączenia idealizmu z realistycznym opor­tunizmem (dla Charles-Roux jest to najwidoczniej pojęcie dodatnie, str. 38), między innymi również w sprawie abisyńskiej. Papież był poinformowany o projekcie napaści i był nim zanie­pokojony. Dlaczego zaniepokojony? Czy ze względu na niespra­wiedliwość, niemoralność wojny kolonialnej toczonej przeciw chrześcijańskiemu ludowi Abisynii? Nic podobnego. Pius XI sam osobiście wyłuszczył ambasadorowi francuskiemu przy­czyny swego niepokoju: po pierwsze, konflikt ten (oportunistyczna nazwa dla napaści. A. N.) może się odbić niekorzyst­nie na interesach katolicyzmu w Abisynii i w całej Afryce. — Chodzi o to, że Abisyńczycy doszli do przekonania (zapewne słusznego, A. N.) że "co misjonarz to szpieg" i ten pogląd na misjonarzy może się stać udziałem innych ludów; po drugie. Pius XI lęka się, że ewentualna klęska Włoch może bardzo zaszkodzić interesom innych państw kolonial­nych pobudzając czarnych do walki narodowo-wyzwoleńczej (str. 135). 29 sierpnia 1935 roku Pius XI uznał publicznie (w "0sservatore Romano"), że Włochom potrzebny jest "Lebensraum" (Charles-Roux, str. 136). Była to zdaniem amba­sadora francuskiego, rozumna i kurtuazyjna koncesja na rzecz włoskiego ekspansjonizmu" (str. 39). Mówiąc językiem mniej dyplomatycznym, było to aprobowanie zbrodniczej wojny  kolonialnej przez Watykan, który "nie jest Trybunałem", wtedy gdy to grozi urażeniem agresora, na­tomiast bardzo chętnie staje się Trybunałem, gdy trzeba po­tępić pobitych ("Na pobitych Polaków pierwszy klątwę rzucę" — mówi papież u Słowackiego, świadka encyklik papieskich potępiających powstanie listopadowe).

Jako prymas Włoch papież pozwolił duchowieństwu wło­skiemu czynnie angażować się po stronie napastników. Avro Manhattan cytuje wiele drastycznych przykładów tego wysłu­giwania się faszyzmowi włoskiemu ze strony najwyższych dostojników kościelnych: biskup San Minato oświadczył, że kler jest gotów do topienia złotych dzwonów (na bomby przeciw chatom chrześcijan abisyńskich), "aby przyczynić się do zwy­cięstwa faszystowskich Włoch"; biskup Sjeny błogosławił "wielkiego Duce i naszych żołnierzy idących ku zwycięstwu prawdy i sprawiedliwości"; biskup Nocery napisał list paster­ski, w którym oświadczył, że "jako obywatel włoski uważa tę wojnę za sprawiedliwą i świętą"; arcybiskup Medielanu kar­dynał Schuster mówił, że wojsko faszystowskie walczy "o triumf krzyża Chrystusa w (chrześcijańskiej, A. N.) Abi­synii otwierając wrota naszej propagandzie misyjnej" (cho­dziło o otwarcie wrót dla lokaty watykańskiego kapitału, A. N.); arcybiskup Taranto odprawił mszę na łodzi podwodnej i naz­wał napaść na Abisynię "świętą wojną i krucjatą". Historyk włoski prof. Gaetano Salvemini zebrał te wszystkie wypowie­dzi i obliczył, że aktywnej pomocy dla faszystowskiej agresji udzieliło przynajmniej 7 kardynałów, 29 arcybiskupów i 61 biskupów (Avro Manhattan, str. 127).

Był to jeden z wielu przykładów świadczących o tym, że działalność Watykanu idzie ręka w rękę z kolonialną ekspansją imperializmu.

W roku 1938 Watykan nie potępił hitlerowskiej aneksji Austrii sądząc, że dzięki Anschlussowi 8 milionów katolików austriackich wzmocni pozycję katolicyzmu w Niemczech (Char-les-Roux, str. 114).  W rzeczywistości katolicy austriaccy wzmocnili nie katolicyzm niemiecki, lecz hitleryzm. 15 marca 1938 roku kardynał austriacki Innitzer złożył deklarację, w któ­rej stwierdzał, że "księża i wierni powinni bez żadnej rezerwy popierać państwo wielkoniemieckie i Führera, którego walka przeciw bolszewizmowi (czytaj: przeciwko ruchowi robotni­czemu dla ratowania kapitalizmu, A. N.) i o władzę, honor i do­brobyt Niemiec odpowiada widokom O p a t r z n o ś c i". Śladem Innitzera poszedł po kilku dniach cały episkopat au­striacki (Charles-Roux, str. 122). Zachowało się wiele repro­dukcji listów kardynała Innitzera z podpisem "Heil Hitler!".

Wybucha druga wojna światowa. Papież i jego agentury rozwijają ożywioną działalność dyplomatyczną. Działalność ta była tego rodzaju, że — jak podała prasa brytyjska — stu­denci uniwersytetu w Cardiff (Walia, Glamorganshire) rozpa­trywali w roku 1946 zagadnienie, czy papieża Piusa XII nie należałoby posadzić na ławie oskarżonych Międzynarodowego Trybunału w Norymberdze za całokształt działalności dyplo­matycznej Watykanu w latach drugiej wojny światowej, włącz­nie z inspirowaną przez Hitlera akcją papieską na rzecz "Pokoju" ("Literary Guide" z marca 1946 roku).

Intensywna akcja dyplomatyczna Watykanu i jego agentur na rzecz "Pokoju" koncentrowała się na pośrednictwie między hitlerowskimi zbrodniarzami wojennymi a tymi anglosaskimi politykami, którzy wychodzili z założenia, że przecież każdy cios zadawany przez Armię Czerwoną hitleryzmowi i jego satelitom jest jednocześnie ciosem zadawanym panowaniu kapi­talizmu na świecie: że każda klęska faszystów jest zwycię­stwem socjalizmu i że wobec tego w interesie wielkiego kapi­tału, w interesie oligarchii Wall Street i City leży przekształ­cenie wojny między rywalizującymi imperializmami w wojnę wszystkich państw kapitalistycznych, ze Stanami Zjednoczo­nymi, Wielką Brytanią i Niemcami hitlerowskimi na czele, przeciw jedynemu państwu socjalistycznemu na świecie, prze­ciw państwu, któremu dzieje wyznaczyły rolę grabarza wszyst­kich imperialistów.

Jednym z kulminacyjnych momentów tego papieskiego pośrednictwa było zorganizowanie przez Piusa XII wspólnej konferencji amerykańskiego bi­skupa (obecnego kardynała i kandydata na papieża) Spellmana z hitlerowskim ministrem spraw zagranicznych Ribbentropem, która odbyła się w miasteczku watykańskim dnia 3 marca 1943 roku.

Avro Manhattan komentując tę konferencję w swej książce "The Catholic Church against the Twentieth Century" (Lon­dyn 1947). pisze, że Spellman udał się w drogę powrotną do Waszyngtonu odlatując 4 marca 1943 do faszystowskiej Hi­szpanii i że za pośrednictwem biskupa Spellmana "Waszyngtonowi i Londynowi nareszcie udzielił się strach papieski przed sukcesami Związku Ra­dzieckiego.  Wielkie mocarstwa zaczęły patrzeć z przerażeniem (with dismay) na szybkość zwycięskiej ofensywy sojuszniczych wojsk radzieckich... Trzeba było znaleźć jakiś spo­sób powstrzymania radzieckiej ofensywy. Wa­tykan pozostając w ścisłym kontakcie z Hit­lerem (in close touch with Hitler) mógł oddać nieoce­nioną pomoc" (Manhattan, str. 227).

Niewątpliwie Manhattan wyolbrzymia tu rolę papieża. Churchill i magnaci Wall Street bez rad papieża również dąży­liby do uratowania Niemiec. Ale nie ulega wątpliwości, że akcja Spellmana była jedną z najbardziej doniosłych usług wy­świadczonych przez Piusa XII Hitlerowi. Utrudnienie radziec­kiej ofensywy leżało przede wszystkim w interesie ponoszącego klęski Hitlera. Papież Pius XII usiłował oddziaływać na Lon­dyn i Waszyngton z inspiracji Hitlera i Goebbelsa. Fakt, że w kołach kierowniczych Londynu i Waszyngtonu głos decydu­jący zaczął przypadać grupom myślącym nie o przyśpiesze­niu zakończenia wojny ale o jej przedłużeniu przez zahamo­wanie radzieckiej ofensywy, oznaczał, że antyradziecka propaganda Hitlera i Goebbelsa trafiła za po­średnictwem papieża Piusa XII do Londynu i Waszyngtonu.  Długie, otoczone najgłębszą tajemnicą konferencje biskupa Spellmana z papieżem i hitlerowskim am­basadorem przy Watykanie z końca lutego 1943 r.. uwieńczone konferencją z Ribbentropem, spowodowały, że i biskup Spellman stał się narzędziem Goebbelsa na terenie Stanów Zjednoczonych.

Powtórzyła się więc historia z czasów pierwszej wojny świa­towej  Historia równie niefortunnej akcji papieża (Benedykta XV) na rzecz "pokoju". Propozycje "pokojowe" Benedykta XV z roku 1917 przekreślały powstanie niepodległości Polski i prze­widywały zwrot kolonii afrykańskich Niemcom kajzerowskim. Ówczesny sekretarz stanu USA Lansing analizując propozycje papieskie stwierdził 20 sierpnia 1917. że papież stał się agentem Niemiec (Szejnman ..Watikan mieżdu dwumia mirowymi wojnami 1948, str. 28). Henri Marc-Bonnet rów­nież stwierdza, że w propozycjach papieskich zbyt wyraźnie było widać inspirację niemiecką, co bardzo zaszkodziło tym propozycjom. "Inicjatywa pokojowa papieża Be­nedykta XV skompromitowała go tylko" — pisze Marc-Bonnet — ponieważ nie potrafił się uniezależ­nić od niemieckiego imperializmu ("La Papaute contemporaine", Paryż 1946, str. 94).

Marc-Bonnet daje interesujące wytłumaczenie, dlaczego pa­pieżom łatwiej było znaleźć wspólny język z carami, cesarzami niemieckimi, z Bismarckiem, z Mussolinim, z Hitlerem, niż z Polakami czy Francuzami Ci pierwsi, a szczególnie podczas pierwszej wojny światowej, "państwa centralne traktowały papiestwo jak zwykłą instytucję ludzką, która ma swoje własne interesy", natomiast Francuzi, a zwłaszcza Polacy, chcieli wi­dzieć w papiestwie autorytet moralny, potęgę duchową, jakiś najwyższy trybunał ponad państwami i narodami, trybunał po­walany do występowania w imieniu Prawa i Sprawiedliwości. Stąd naiwność i niedorzeczne pretensje, aby papież zabierając głos w sprawach politycznych stosował kryteria moralne i roz­różniał napastników od ich ofiar, stąd różne oburzające papieży żądania, aby papiestwo potępiało agresję. "Watykan nie jest trybunałem" — powiedział Benedykt XV 22 czerwca 1915 r. dziennikarzowi francuskiemu Latapie (Marc-Bonnet, str. 95 do 97) i trzeba bezstronnie przyznać, że zgodnie z tym ani Bene­dykt XV, ani Pius XI, ani Pius XII ani razu nie potępili żadnej agresji niemieckiej uważając francuskie i polskie żądania po­tępienia napastników, albo chociażby rozróżnienia napastników od napadniętych, za niedorzeczną pretensję. Pod maską papie­skiej "bezstronności", "neutralności" wobec napastników a napadniętych, ukrywała się działalność na korzyść napastnika, ukrywał się papieski interes w popieraniu napastnika.

Ambasador francuski przy Watykanie, F. Charles-Roux po­daje, że papież na jego prośby, aby potępił napastnika, stale od­powiadał: "To niepotrzebne, zbędne, niewłaściwe" ("Huit ans au Vatican", Paryż 1947 r., str. 128). Kiedy Charles-Roux dla uzasadnienia swoich wywodów pokazywał papieżowi wycinki z gazet, papież doradzał mu, żeby przestał czytać gazety (str. 27).

W lipcu 1939 roku watykański sekretarz stanu kardynał Maglione udzielił ambasadorowi francuskiemu   poufnej  informacji, iż wie z pewnych źródeł (od samego Goebbelsa, A. N.), że Hit­ler wcale nie ma zamiaru napadać zbrojnie na Polskę (Charles-Roux str. 322). Ten sam ambasador francu­ski opisuje, jak kardynała Maglione — który na stanowisku wa­tykańskiego sekretarza stanu był tubą propagandy Goebbelsa — nacjonaliści francuscy opluli i wygwizdali podczas jego wizyty w roku 1932 we Francji za uprawianie szpiegowskiej działalności na rzecz kajzerowskich Niemiec (Charles-Roux, str. 88).

Tak samo i w Polsce przedwrześniowej nuncjatura papieska funkcjonowała w interesie Niemiec hitlerowskich. Szejnman podaje, że 13 czerwca 1939 roku nuncjusz C o r t e s i wręczył prezydentowi  Mościckiemu  pismo   papieża Piusa XII polecające Polsce toczenie pertrakta­cji z Hitlerem. Papież doradzał prasie polskiej, aby nie krytykowała hitlerowskich Niemiec. Nuncjusz Cortesi pro­ponował swe usługi jako pośrednika, namawiając Polaków, aby ustąpili Hitlerowi w sprawie Gdańska (str. 154). Manhattan twierdzi, że papież Pius XII był poinformowany o projekcie hitlerowskiej napaści na Polskę i nie protestował rozumiejąc, że Hitlerowi potrzebna jest baza wypadowa do napaści na Zwią­zek Radziecki (str. 209).

Dyplomacja papieska dążyła również do ułatwiania wielkiej misji historycznej hitleryzmu (zdławienia jedynego państwa socjalistycznego na świecie) przez przekształcenie episkopatów w krajach okupowanych przez Hitlera w narzędzie uspakajania, moralnego rozbrajania ludności, godzenia jej z okupacją, wzy­wania do posłuszeństwa i kolaboracji, a wreszcie do formowania u boku Hitlera legionów ochotniczych do walki przeciw bolszewizmowi.

Dyplomacja watykańska oddała nieocenione usługi hitle­rowskiej agresji przez nakłonienie kleru niemieckiego i au­striackiego do całkowitego podporządkowania się Hitlerowi, przez nakłonienie kleru francuskiego, aby zachęcał katolików francuskich do kolaboracji z okupantami. Dla wyższego duchowieństwa polskiego nie ulegało także żadnej wątpliwości, że papież życzy sobie, aby w okupowanej przez Hitlera Polsce panował spokój umożliwiający Hitlerowi rzucenie jak naj­większych sił na front wschodni.

Korzystne dla Hitlera wystąpienia kardynałów: Faulhabera, Bertrama, Innitzera, Gerliera, Suharda i analogiczne wystąpie­nia biskupów polskich Kaczmarka, Adamskiego, Lorka były wystąpieniami po myśli Watykanu, były inspirowaniem ludności ujarzmionej przez hitleryzm w du­chu uległości dla hitleryzmu.

Jak widzimy — polityka Watykanu jest konsekwentna, Papiestwo głoszące zasadniczo obronę kapitalizmu, będące samo jedną z najpotężniejszych instytucji kapitalistycznych świata, posiadające pakiety akcyj w bankach i koncernach wszystkich krajów i wszystkich gałęzi przemysłu, było i jest zaintereso­wane w utrzymaniu ustroju kapitalistycznego. Zgodnie z tym swoim zainteresowaniem Watykan był i jest za "pokojem" mię­dzy wszystkimi państwami kapitalistycznymi, za wspólnym frontem wszystkich imperialistów przeciw siłom zagrażającym światowemu kapitalizmowi, a więc przeciw Związkowi Ra­dzieckiemu, przeciw krajom demokracji ludowej, przeciw ruchom narodowo-wyzwoleńczym w krajach kolonialnych i zależ­nych i przeciw klasie robotniczej i obozowi demokratycznemu w krajach kapitalistycznych. Na tym stanowisku Watykan stał w okresie międzywojennym, na tym stanowisku stał w okresie drugiej wojny światowej i na tym stanowisku Wa­tykan stoi konsekwentnie w dalszym ciągu. Zarówno podczas drugiej wojny światowej jak i obecnie papież Pius XII uważał i uważa trzy imperializmy (imperializm amerykański, brytyj­ski i niemiecki) za trzon wspólnego frontu przeciw światowemu obojowi anty kapitalistycznemu.


Zakończenie

 

Entuzjazm, z jakim Polacy — partyjni i bezpartyjni marksiści i niemarksiści, wierzący i niewierzący — odbudo­wują Polskę ze zniszczeń wojennych oraz tempo naszego rozwoju gospodarczego i kulturalnego budzą podziw całego świata. Mamy prawo do dumy z naszych osiągnięć. Staliśmy się pod wieloma względami przykładem dla Zachodu. Sukcesy polskiej demokracji ludowej dodają bodźca walce mas pracują­cych Zachodu; zachodnim partiom robotniczym dają do rąk po­tężny oręż w ich propagandzie anty kapitalistycznej.

Jedną z tajemnic naszych sukcesów jest jedność mo­ralna olbrzymiej większości naszego narodu; robotników, chłopów i pracowników umysłowych, partyjnych i bezpartyjnych, wierzących i niewierzących. Jedność wyra­stająca z przekonania o słuszności polityki zagranicznej, gospo­darczej i społecznej naszego rządu. Jedność pragnienia, aby Polska była wolna, niepodległa i suwerenna; aby jej rozwój gospodarczy i kulturalny był w dalszym ciągu atrakcyjnym przykładem dla innych krajów. Jedność pragnienia 'przyjaźni i współpracy ze Związkiem Radzieckim i krajami demokracji ludowej. Jedność pragnienia Pokoju.

Odbudowę naszego kraju, budownictwo Polski sprawied­liwej, zamożnej i kulturalnej zakłócić chcą imperialiści ame­rykańscy, dążący do wywołania trzeciej wojny światowej w imię panowania dolara nad światem. Stara doktryna Mon-roego ("Ameryka dla Amerykanów") ustąpiła miejsca nowej doktrynie Trumana, wyrażającej się w krótkiej formule; cały świat dla kapitalistów amerykańskich.   Narzę­dziami gospodarczego i politycznego ujarzmiania narodów przez imperializm amerykański są plan Marshalla i pakt północno-atlantycki. Ekspansja kapitału amerykańskiego wyrazi się w wypieraniu kapitału i wpływów politycznych imperiów europejskich z ich posiadłości w innych częściach świata; w Afryce, w Ameryce Łacińskiej i w Południowej Azji; w pod­porządkowywaniu  sobie   krajów  zachodnio - europejskich; w wojnie toczonej przeciw narodowi chińskiemu i greckiemu; przede wszystkim zaś w dążeniu do napaści na Związek Ra­dziecki i kraje demokracji ludowej.

Polska znajduje się na pierwszej linii zagrożenia przez impe­rializm amerykański. Obecność Armii Czerwonej w latach 1944—1945 uniemożliwiła amerykańskiemu imperializmowi natychmiastową interwencję w obronie obalonego kapitalizmu.

Trzecia wojna światowa, do której dążą imperialiści amery­kańscy, ma w ich planach przekształcić wschodnio-europejskie kraje demokracji ludowej w kolonie eksploatowane przez ka­pitał zagraniczny. W tym celu trzeba w nich przywrócić kapi­talizm, restaurować reżimy przedwrześniowe, wskrzesić panowanie obszarników i wielkiej burżuazji.

Te zbrodnicze plany amerykańskiego imperializmu chcą po­zbawić Polskę niepodległości, chcą, aby w naszym kraju po­wtórzyły się te wszystkie okropności, które się działy pod oku­pacją hitlerowską w lalach 1939—1945, a więc śmierć milionów obywateli polskich w komorach gazowych, więzieniach i pu­blicznych egzekucjach, łapanki na przymusowe roboty dla oku­panta, zniszczenie kraju, rabunek i nędza, zahamowanie roz­woju gospodarczego i kulturalnego; cofnięcie wszystkich zdo­byczy społecznych.

Świadomość tego zagrożenia wzmacnia jedność moralną na­szego narodu we wspólnej walce partyjnych i bezpartyjnych, wierzących i niewierzących o jednakowo drogi nam wszystkim Pokój.

W obecnym okresie historycznym charakteryzującym się po­działem świata na dwa bloki, na obóz agresywnego imperia­lizmu pod przewodnictwem reakcji amerykańskiej - i na obóz demokracji i pokoju, obejmujący pod przewodnictwem Związku Radzieckiego kraje demokracji ludowej, narody wal­czące z imperializmem i całą świadomą część mas pracujących w krajach kapitalistycznych — Watykan znalazł się w obozie imperializmu.

Watykan   jest   największym obszarnikiem świata: dobra kościelne należące do papiestwa i jego agentur wynoszą jedną trzecią całej Hiszpanii, we Włoszech — pół mi­liona hektarów, w Polsce — 180 tysięcy hektarów ("Trybuna Ludu" z 31 lipca 1949).

Watykan należy do największych kapita­listów świata. Kapitały watykańskie ulokowane w ban­kach amerykańskich (USA) oceniane są na 35 miliardów franków, a w pozostałych krajach na 60 miliardów franków (Garaudy, str. 159). Kapitały Watykanu w bankach włoskich wynoszą 60 procent ogólnej sumy oszczędności publicznych ca­łych Włoch. Na terenie Włoch udział Watykanu w fabrykach przemysłu zbrojeniowego wynosi 25 proc., w odlewniach stali 40 proc., w przemyśle włókienniczym 35 proc., w przemyśle elektryfikacyjnym 50 proc., chemicznym 60 proc.. Ogółem Watykan kontroluje we Włoszech 30 towarzystw akcyjnych o nominalnym kapitale 60 milionów dolarów (Krasowski, "Wa­tykan a Polska", str. 10). W roku 1937, według bardzo niekom­pletnych i niewątpliwie pomniejszonych danych, wartość ma­jątku agentur papieskich w Stanach Zjednoczonych była oce­niania na przeszło 4 miliardy dolarów, a roczny dochód ha 800 milionów dolarów. (Segal, "Watykan w służbie reakcji amerykańskiej", str. 7).

Nie ulega wątpliwości; że w ostatnich latach liczby te znacznie wzrosły. Znaczne są udziały kapitału watykańskiego w "Banku Indochińskim". w "Banku Francusko-Włoskim dla Ameryki Południowej", "Banco di Roma" i setkach innych banków; we wszystkich prawie gałęziach przemysłu prawie wszystkich krajów.

Wraz ze wzrostem jego potęgi finansowej następuje zazę­bianie się interesów i solidarności Watykanu z innymi grupami wielkokapitalistycznymi. Np. w Stanach Zjednoczonych agentury papieskie związane są ściśle z grupą miliardera Morgana.

Posiadając tak wielkie kapitały Watykan ma o co drżeć. Politykę Watykanu dyktuje mu strach przed światową kata­strofą kapitalizmu. Upadek kapitalizmu to upadek potęgi Wa­tykanu. Toteż Watykan gotów jest do wszelkich usług na rzecz bankierów z Wallstreet.

Jakie korzyści może mieć Wallstreet z porozumienia z papiestwem? W jaki sposób papież i jego agentury mogą się przy­czynić do realizacji amerykańskich, imperialistycznych planów narzucenia całemu światu swego jarzma?

Watykan w swych targach politycznych z bankierami Wall­street może im ofiarować partie katolickie we Włoszech, w Niemczech, w Austrii, we Francji i innych krajach. Poro­zumienie Watykanu z Wallstreet przekształca te zależne od Watykanu partie w agentury Imperialistów z Wallstreet, ułat­wiając w ten sposób przemianę krajów zachodnio-europejskich w kolonie amerykańskiego imperializmu.

Dalszą pozycją, którą Watykan ma do ofiarowania Amery­kanom, jest hierarchia kościelna w krajach demokracji ludowej. Dzięki porozumieniu z Watykanem imperialiści amerykańscy otrzymują do dyspozycji sztaby w krajach, na które planują napaść.

Niezwykle cenną pozycją jest wywiad watykański uważany przez specjalistów amerykańskich za najlepszy wywiad świata.

Watykan twierdzi, że posiada jeszcze jeden obiekt do sprze­dania protestanckim bankierom z Wallstreet — 330 milionów katolików. Jest to towar papieski najbardziej cenny, na którym imperialistom amerykańskim najbardziej zależy. Powstaje jednak zasadnicze zagadnienie, czy papież istotnie dysponuje tymi 330. milionami katolików i czy jest w stanie przekształcić ich w piątą kolumnę amerykańskiej ekspansji? Bankierzy amerykańscy wymagają dowodów rzeczywistej władzy papieża i jego agentur nad sumieniami milionów katolików podejrzewając, że ten naj­cenniejszy dla nich towar nie znajduje się w dyspozycji papieża. Wywiad amerykański informuje ich, że w krajach demokracji ludowej olbrzymia większość katolików nastrojona jest patriotycznie, odnosi się lojalnie do rządu, uczestniczy z entuzjazmem w odbudowie kraju i popiera zarówno zagra­niczną jak gospodarczą politykę rządu   W tych warunkach papieska oferta przekształcenia' tych lojalnych obywateli w zdrajców kraju i agentów amerykańskiego imperializmu wymaga ze strony papieża poparcia jej dowodami faktycznego dysponowania sumieniami.

Ostatnie uchwały Watykanu skierowane przeciw katolikom, którzy zachowują lojalność dla władzy ludowej, współpracują z komunistami, są patriotami i demokratami, mają być właśnie takim sprawdzianem, czy katolicy krajów demo­kracji ludowej są istotnie towarem znajdu­jącym się w dyspozycji papiestwa.

Dla imperialistycznej ekspansji Niemiec hitlerowskich duże znaczenie miała masa "Volksdeutschów". Imperializmowi amerykańskiemu w podobnych celach potrzebna jest na terenia Polski, Czechosłowacji, Węgier masa ... "Volks-amerykanów".

Papież twierdzi, że dysponuje katolikami polskimi i że po­trafi swoimi encyklikami i ekskomunikami przekształcić polskie masy katolickie w "volksamerykańską" V kolumnę.

Znaleźli się biskupi, którzy wzywali Polaków do zapisywania się na Volksdeutschów. Czemu by się nie mieli znaleźć biskupi, którzy wezwą katolików do "volksamerykańskiej" działalności przeciw Polsce?

Pod tym kątem widzenia rozpatrywać trzeba akcję Waty­kanu w Polsce i jego akcję w Niemczech — przeciw Polsce.

Dla papieża Polska jest jedną z byłych ko­lonii imperializmu, która w wyniku wojny n a r o d o w o   w y z w o l e ń c z e j, w wyniku rozbicia Niemiec hitlerowskich przez Armię Czerwoną uwolniła się od kapitalistycznej eksploatacji.

Dlatego Watykan pcha uzależnioną od siebie hierarchię ko­ścielną w Polsce do rozpętania waśni religijnych w kraju do wykorzystania uczuć religijnych ludzi wierzących dla walki przeciwka demokracji ludowej w Polsce.

Ta działalność Watykanu i tych, którzy go u nas słuchają, jest głęboko szkodliwa dla narodu polskiego.

O tym, że rozbudzenie fanatyzmu religijnego jest sprzeczne z interesami Polski, obóz reakcji i wstecznictwa dobrze wie i zawsze dobrze wiedział. Niejednokrotnie na dawnych sej­mach szlacheckich, uwłaszcza XVII wieku, stwierdzali oni zu­pełnie otwarcie, że wolą "żeby i Sejm upadł, i Rzeczypospolita, i świat cały zginął, niżeli żeby Bóg i wiara była obrażona" (kanclerz Jerzy Ossoliński), Oczywiście nie chodziło wcale ani o "Boga", ani o wiarę, ale wtedy i teraz, i zawsze o przywileje możnowładcze. I właśnie, kiedy w grę wchodziły te przywileje, cytowany kanclerz Ossoliński wołał (30 lipca 1648 roku): "Choćby nie tylko Chmielnicki, ale wszystek świat i nawet i piekło na mnie się obaliło, nie ustąpię ani na jotę" ("Refor­macja w Polsce", rocznik 1937—39, str. 131 < 170).

Dziś "nieustępliwi" obrońcy przywilejów średniowiecznych, obrońcy obszarników i kapitalistów, chcą wznowić tradycje. Jerzego Ossolińskiego. Są to jednak próby okazane na klęskę. Nie uda się rozbić jedności narodu polskiego przy budowaniu Polski Ludowej.   Nie uda się przeprowadzić linii podziału między Polakami wierzącymi a Polakami niewierzącymi. Jeśli Watykan zechce pogłębiać waśnie religijne w kraju, linia po­działu przejdzie między olbrzymią większością narodu z patrio­tyczną częścią duchowieństwa włącznie a garścią wsteczników i obskurantów. Właśnie dlatego Watykan atakuje Polskę od zewnątrz mobilizując przeciwko nam niemiecki szowinizm.

Świadczy o tym obecna, powojenna działalność Piusa XII. Wystąpienia jątrzące Niemców przeciw Polakom, wystąpienia podsycające niemiecki nacjonalizm i rewizjonizm są konty­nuacją tej samej polityki.  Kwestionowanie przez papieża Piusa XII naszych praw do Ziem Zachodnich, to woda na młyn szowinizmu niemieckiego i anglosaskiego imperializmu.

Postępowe, demokratyczne ugrupowania niemieckie uczą swój naród, że Ziemie Zachodnie nie są problemem dzielącym Polskę i Niemcy na wrogów, że Odra i Nysa nie są granicą nienawiści, ale granicą pokoju Granicę naszą na Odrze i Ny­sie próbuje natomiast kwestionować niemiecki faszyzm, śmiertelny wróg także niemieckich mas ludowych. Niemiecki faszyzm i jego protektorzy w Watykanie i Wa­szyngtonie są wrogami zarówno narodu pol­skiego jak narodu niemieckiego.

Każdy atak Piusa XII na granicę na Odrze i Nysie, anty­polskie astrze jego niemieckich przemówień i listów, wreszcie ostatnie uchwały watykańskie wzmacniają jedność naszego na­rodu. Wyraźne ataki papieża przeciw Polsce stawiają bowiem patriotyczne duchowieństwo i ludzi wierzących w Polsce przed wyborem między lojalnością wobec Ojczyzny, a lojalnością wobec świeckiej polityki papieża. Nie ulega żadnej wątpli­wości, że miliony wierzących katolików i ty­siące katolickich księży wybiorą l o j a l n ś ć wobec Ojczyzny, wybiorą pracę dla Polski i tylko dla Polski, pracę dla dobra i wszechstronnego rozwoju moralnego, kulturalnego i gospodarczego naszego narodu. Miliony wierzą­cych katolików i tysiące księży katolickich uświadamiają sobie przynależność do narodu, naturalną przynależność do szero­kiego frontu narodowego odbudowy kraju, naturalną przyna­leżność do potężnego obozu walki o Pokój i do obozu ludów, które nie chcą jarzma imperializmu.

Im ściślej papież wiązać się będzie z amerykańskimi impe­rialistami, tym ściślej katolicy krajów zagrożonych przez im­perializm współpracować będą z rodakami innych wyznań i niewierzącymi. Antypolskie wystąpienia papieża ułatwiać im będą zrozumienie, że to wszystko, co łączy patrio­tów polskich, wierzących katolików z patrio­tami polskimi o światopoglądzie materialistycznym jest silniejsze i ważniejsze od tego, co dzieli, i że zwłaszcza wobec zagrożenia Polski przez imperialistycznych podżegaczy wojennych jedność narodu jedność wierzących i niewierzących jest szczególnie konieczna. Dla moralnej jedności narodu poważne znaczenie ma znajo­mość dziejów Polski, a dla przezwyciężenia tej przeszkody, która powoduje wahania znacznej części katolików i ducho­wieństwa katolickiego, w szczególności znajomość dziejów sto­sunków polsko-watykańskich. Tak się bowiem zdarzyło, ze polityka papiestwa w ciągu ostatnich dziesięciu stuleci stoi prawie zawsze w sprzeczności z narodowymi interesami Polski. Przyto­czyliśmy tu zaledwie kilkadziesiąt jaskrawych przykładów. głównie dla wykazania doniosłości szerokich i pogłębionych studiów nad dziejami stosunków polsko-papieskich. Badacz tych dziejów musi złożyć hołd zasłużonym historykom polskim, którzy uczynili już bardzo wiele na tym polu, a z których wielu będąc księżmi katolickimi umiało łączyć noszenie sukni du­chownej z patriotyzmem polskim. Szukając materiałów do tej pracy znaleźliśmy wiele niezmiernie interesujących informacji u takich historyków jak ksiądz Gromnicki, ksiądz Fabisz, a przede wszystkim biskup Albertrandi, który zainicjował wypisywanie dokumentów z archiwów pa­pieskich i własnoręcznie przepisał sto dziesięć tomów in folio najcenniejszych zabytków hi­storycznych. wśród których znajdują się tak kapitalne dla naszego tematu tomy, jak korespondencja nuncju­szów papieskich w Polsce. Trudno też nie wspomnieć o zasługach kanonika krakowskiego Jana Długosza, autora 12 ksiąg Dziejów Polskich.

Polskie duchowieństwo katolickie nigdy nie było ciałem jednolitym. Prawie zawsze znaczna część wyższego duchowieństwa działała na szkodę Polski i prawie zawsze znaczna więk­szość duchowieństwa ożywiona była szczerym patriotyzmem i czuła swą jedność z całym na­rodem.

Ta niejednolitość katolickiego duchowieństwa przejawiła się bardzo jaskrawo za naszych dni, za czasów okupacji hitle­rowskiej, kiedy z jednej strony biskupi tacy jak Kaczmarek, Lorek, czy Adamski wysługiwali się hitlerowskim okupantom, a wielu księży szło za Polskę do obozów koncen­tracyjnych. Nie ulega też żadnej wątpliwości że ostatnie wystąpienie papieskie pogłębi rozdźwięk między większością księży-patriotów, a małą garstką kosmopolitycznych książąt kościoła kolegów Stepinaca Mindszentyego i Berana. Księża — patrioci pozostaną z narodem polskim.

Dyrektywy papieskie będą ich wzywać do rozpętania w Polsce wojny religijnej. Taka walka religijna byłaby nie­wątpliwie korzystną dla wszystkich wrogów Polski, ale takiej wojny w Polsce na pewno nie będzie bo ani ludzie wierzący, ani ludzie niewierzący wcale jej nie pragną. Miliony ludzi wierzących i ludzi niewierzących chcą spokojnie pracować i ożywione są tym samym entuzjazmem dla trasy W-Z, dla roz­budowy polskich portów, polskiego Gdańska i polskiego Szcze­cina, dla rozbudowy polskiego przemysłu, dla odbudowy polskiego Wrocławia, dla rozkwitu polskich uniwersytetów, dla gospodarczego i kulturalnego podniesienia wsi polskiej. Ten wspólny entuzjazm, te nasze wspólne osiągnięcia to taka silna więź. że wszelkie próby podżegaczy do waśni religijnych skończą się nieuchronnym fiaskiem.

Polityka papieska była niezmiennie antypolska. Tej anty­polskiej polityce Watykanu towarzyszyła a n l y p o l s k a działalność tych, którzy w Polsce dawali się użyć za narzędzie Watykanu.

Była epoka, kiedy część episkopatu polskiego była koniem trojańskim Habsburgów. Była epoka, kiedy niektórzy biskupi polscy byli agentami zaborców. Oto dlaczego papież liczy i te­raz na episkopat polski, który w planach reakcji amerykań­skiej ma odegrać rolę trojańskiego konia amerykań­skiego imperializmu.

Watykan i jego partnerów z Wall Street czeka jednak gorzkie rozczarowanie. W Polsce obok księży — obcych agentów, byli zawsze księża — patrioci i księża — demokraci. I dziś, mimo antypolskiej polityki papiestwa i reakcyjnej części episkopatu, ogromna większość księży pozostanie wierna Polsce; nie da się użyć za narzędzie amerykańskiego imperializmu zagraża­jącego naszej suwerenności, naszym granicom, naszemu roz­wojowi narodowemu i naszym zdobyczom społecznym.

Groźby papieskie nie rozerwą jedności moralnej naszego narodu.

 


SPIS TREŚCI

 

 

I. Podział dziejów papiestwa na okresy ze względu na jego stosunek do śmiertelnych wrogów

Polski.                                                                                                                                    5

II  Papiestwo jako agentura wrogich Polsce cesarzy niemieckich                                             9

III Papieskie dążenie do panowania nad światem                                                                    14

A. Pretensje papieży do zwierzchnictwa nad Polską,                                                   14

B. Walka wyższego duchowieństwa polskiego z państw o władzę. 17                                                              

C. Papieże z Krzyżakami przeciw Polsce                                                                    26

IV Sojusz papiestwa z wrogimi Polsce Habsburgami.                                                              31

A. Papież Klemens XI i jego breve z roku 1705.                                                        43

B. Hierarchia kościelna przeciw chłopu polskiemu.                                                      46

V Sojusz papiestwa z rządami zaborców Polski.                                                                     51

VI Współdziałanie papiestwa z faszyzmem niemieckim i jego satelitami w okresie

międzywojennym i wojennym                                                                                                 58

Zakończenie.                                                                                                                         69

strona główna